کپی از بنیاد خیریه امام مبین

بنیاد خیریه امام مبین

جستجو

مرکز مشاوره سلیم وابسته به گروه آموزشی خانواده سلیم موسسه تخصصی دینی امام مبین این مرکز با موضوعاتحقوقی،تحصیلی،اعتقادی و خانواده آماده خدمتی نو در جهت بهتر زندگی کردن می باشد.جهت کسب اطلاعات بیشتر اینجا کلیک کنید.http://www.meftahnews.com/wp-content/uploads/2013/10/meftah-logo1.jpg
 
 
 
ملا محمد مهدی نراقی(محقق نراقی) مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط mahdi   
یکشنبه, 24 دی 1391 ساعت 13:17


ملا محمد مهدی (محقق نراقی) نراقی

قرن
وفات : 13



زندگی
نامه مفصل:



تولد



شهر زیبا و تاریخی کاشان در طول تاریخ
به
 «دارالمؤمنین» معروف بوده است. همواره
عالمان بزرگ و نامیِ فراوانی از آنظهور کرده‌اند و جهان اسلام از وجود نورانی آنان
بهره‌های چشمگیری بردهاست. دانشمندانی که هر کدام با تألیفات خود در رشته‌های
گوناگون چراغهدایت شدند و یکی پس از دیگری در عرصه‌های علم و حکمت درخشیدند و
برزیباییهای این شهر جلوة دیگر بخشیدند
.

در این شهر با افول هر ستاره،ستاره‌أی
دیگر طلوع می‌کند. در سال 1091 ق. هنگامی که دانشمند توانگرملامحسن فیض کاشانی چشم
از دنیا فرو می‌بندد از آن پس فروغ و نشاط معنویشهر کاشان رو به افول و خمودی می‌نهد.
این شهر حدود چهل سال زانوی غم بهبغل می‌گیرد و به انتظار طلوع ستارة درخشان دیگر
می‌نشیند.[2] تا اینکه درسال 1128 ق. در نراق ـ یکی از روستاهای اطراف کاشان ـ
نوزادی از مادر متولدمی‌شود. پدر وی که ابوذر نام داشت و از کارگزاران سادة دولتی
بود، به امیداینکه فرزندش از ناشران حقیقی شریعت محمدی ـ صلّی الله علیه و آله ـ و
ازمنتظران واقعی حضرت مهدی (عج) باشد نام او را «محمد مهدی» می‌گذارد.



تحصیل



اینفرزند دوران کودکی و نوجوانی را در
روستای نراق سپری می‌کند. در همان اواننوجوانی علاقة شدیدی نسبت به تحصیل علم و
آگاهی از واقعیتهای هستی در وجودخود احساس می‌کند. پس فرصت را از دست نداده، با
ذوق و شوق فراوان آمادةیادگیری علوم و معارف اسلامی می‌شود. بدین سال محمدمهدی
آوای هجرت سرمی‌دهد و برای ثبت نام در مدرسة علوم دینی کاشان به سوی آن دیار
روانهمی‌گردد
.

حوزه‌های علمیة آن دوران، از نظر
پذیرش، برنامة روشن و ثابتینداشت. هر علاقه‌مندی تنها با مراجعه و معرفی آوردن از
سوی روحانی محلمی‌توانست بآسانی وارد مدرسه شود و از همان روزدر پای درس استاد، حق
حضورداشته باشد. او نیز این مرحله را پشت سر می‌گذارد و یکی از حجره‌های مدرسهرا
برای مطالعه و اقامت شبانه‌روزی خود انتخاب می‌کند
.

البته سادگیورود عاشقان حقیقت به حوزه‌های
علمیه بدان معنا هم نبود که از هیچ نوع نظم وبرنامه‌أی برخوردار نباشد، بلکه طلاب
علاوه بر اینکه زیر نظر استاداندلسوز و پرتلاش راهنمایی شده، پرورش می‌یافتند، در
طول دوران تحصیل خود،امتحانهای سخت و گوناگونی از قبیل فقر، بیماری، کمبود استاد و
مشکلاتخانوادگی و ... را یکی پس از دیگری از سر می‌گذراندند. به این ترتیب
تنهاافرادی می‌توانستند در این مرحلة حساس قبول شده، نمرة عالی به دست آورند کهاز
روحیة قوی، علاقه، پشتکار و انگیزة الهی برخوردار باشند و تنها اینگروه بودند که
تا آخر نیز در این سنگر پرخطر می‌ماندند و از کیان اسلام ومسلمانان دفاع می‌کردند
.

هنور نتیجه این مرحله از آزمون در
مورد محمدمهدی درست روشن نشده بود. معلوم نبود وی در جرگة کدام یک از این دو
گروهقرار خواهد گرفت. آیا به سرنوشت آن کسانی دچار خواهد شد که با اندک گرفتاریو
دشواری، درس و بحث و مدرسه را رها کردند و رفتند یا اینکه آستین همتبالا زده، طریق
عشق و عرفان در پیش می‌گیرد؟ در هر صورت او با توکل بهخداوند یکتا و تکیه بر ارادة
آهنین، تلاش مخلصانة خویش را پی می‌گیرد و درحلقة درس اندیشمند توانا مرحوم «ملا
جعفر بیدگلی» حاضر می‌شود. چندین سالاز محضر پرفیض این عالم فرزانه خوشه‌های علم و
حکمت می‌چیند و دورة مقدمات،سطح و مقداری از دروس عالی را در شهر کاشان به پایان
می‌رساند.



هجرت به اصفهان



چوندرسهای موجود در کاشان نمی‌توانست
خواسته‌های علمی و مشکلات درسی او راپاسخ دهد بناچار برای تکمیل اندوخته‌های علمی،
راهی حوزة علمیه اصفهانمی‌شود. در آنجا پس از مدتی اقامت و جستجو در بین عالمان
تراز اول، حکیمپارسا مرحوم «مولی اسماعیل خواجویی» را به استادی انتخاب می کند و
درحدودسی سال توقف در آن شهر از کرسی درس وی از جمله: فقه، اصول، کلام،
فلسفه،حساب، هندسه و نجوم استفاده‌های شایان می‌برد. همچنین از محضر استاد کلفلسفه
مرحوم «محمد زمان کاشانی» و «شیخ محمد مهدی هرندی» نیز بهره‌هایفراوان کسب می‌کند.این
دوره از تحصیل ایشان در اصفهان نقش بسزاییدر رشد و نبوغ علمی وی بر جای می‌نهد و
استعدادهای نهفته‌اش را بخوبی شکوفاکرده، او را به مرحلة باروری می‌نشاند. دیری
نمی‌پاید که در زمرة عالمان واستادان بزرگ حوزة اصفهان قرار گرفته، در میان آنان
همانند ستارة پرنورمی‌درخشد. ملا مهدی نراقی در آنجا علاوه بر تحصیل، تدریس و
تحقیق، به تبلیغو ارشاد مردم نیز همت می‌گمارد و حتی با یادگیری خط و زبان عبری و
لاتیننزد عالمان یهودی، با رهبران مذهبی اقلیتها وارد بحث و مناظره می‌شود و ازمتن
کتب مذهبی آنان با خط عبری مطالبی را بر حقانیت رسالت پیامبر بزرگاسلام ـ‌صلّی
الله علیه و آله ـ نقل و ترجمه می‌کند.



خدمت به مردم



نراقیپس از سالها تلاش و تحقیق در نجف
و کربلا، دوباره به وطن خود کاشان بازمی‌گردد تا جان در بدن دارد در خدمت مردم
قرار گیرد. او در حل مشکلات آنانلحظه‌أی درنگ نمی‌کند و منزل سادة وی پناهگاه هر
دردمند و مظلوم قرارگرفته، گره کور و نزاعهای ریشه‌دار در خانة باصفای وی بازگشته،
به صلح ومحبت تبدیل می‌شوند و این بدان سبب است که او همیشه در تلخیها و
خوشیهایزندگی در کنار آنان قرار می‌گرفت
.



اخلاق و رفتار



ملا محمد مهدی از همان آغاز طلبگی از
عزت نفس والایی برخوردار بود و در حوزه کاشان اکثر روزها را با فقر و تنگدستی سپری
کرد ولی همچنان با نشاط و امیدواری به تحصیل خود ادامه داد.



وی در کتاب با ارزش جامع السعادات،
نیز از عزت نفس به عنوان ویژگی مهم و صفات والای انسانی نامبرده است و در توصیه
اخلاقی چنین می‏نویسد: "سزاروار است انسان فقیر، فقر خویش را از دیگران
بپوشاند و همواره روح پارسایی و بزرگواری در خود زنده کرده و تربیت نماید، در
مقابل ثروتمندان به خاطر ثروتشان سر تعظیم فرود نیاورد و بدین وسیله خود را در چشم
آنان کوچک نشان ندهد بلکه نسبت به زراندوزان در وجود خویش حالت بزرگی به وجود آورد
و هیچ وقت چشم طمع و توقع به دست آنان ندوزد."



از دیگر خصوصیات وی صبر و استقامت کم
نظیر او بود وی در حالی‏که از فراهم کردن یک شمع یا روغن چراغ برای استفاده از
روشنائی آن در حجره ناتوان بود ولی هرگز برخود سستی راه نمی‏داد و با صبر و
شکیبائی در بعضی از شبها از روشنایی چراغهای وضوخانه و دستشوئی مدرسه استفاده
نموده و تا نیمه‏های شب به مطالعه و تحقیق می‏پرداخت.



مبارزه با انحراف در عقیده و اخلاق از
دیگر خصوصیاتش بود و به پیروی از استادش وحید بهبهانی به مبارزه با اخباری‏گری در
علم اصول فقه و فقه پرداخته است و در کتاب جامع السعادات نیز ضعف روش و راه صوفیان
و ظاهر گرایان را نمایان ساخته است.



وی در مورد عدالت پادشاهان می‏نویسد:
"در میان عدالتها از همه حساس‏تر عدالت پادشاهان و حاکمان هر جامعه است، چرا
که عدالت مردم عادی همیشه به عدالت حاکمان بستگی دارد. اگر حاکمی عادل باشد و
عدالت را در جامعه پیاده کند برای مردم هم اجرای عدالت امکان پذیر می‏شود. در غیر
این صورت اجرای آن در جامعه مشکل بلکه محال خواهدشد."



از نگاه بزرگان



علامه محدث نوری صاحب مستدرک الوسائل:
"عالم جلیل آقاخوند ملا مهدی نراقی از اعیان علمای دهر و یکی از مهدیین خمسه
عصر خود بود."



صاحب روضات الجنات: "العالم
البارع و الفاضل الجامع قدوة خیل اهل العلم بفهمه الاشراقی مولانا مهدی بن ابی ذر
الکاشانی النراقی از ارکان علمای متاخرین ما و از اعیان فضلای متبحر ما است. در
اکثر فنون علم و کمال صاحب تصنیف است، در فقه و حکمت و اصول و اعداد و اشکال صاحب
نظر مسلم بوده است."



علامه زنوزی صاحب ریاض الجنة:
"عالم کامل، فاضل صالح جلیل، محقق مدقق عادل، حافظ متبحر، فقیه حکیم متکلم،
مهندس معاصر، ماهر در اکثر فنون اسلامی و غیر اسلامی، جلیل القدر عظیم الشأن ،
صاحب اخلاق کریمه و شیوه پسندیده که تالیفات فراوانی دارد و نزد بسیاری از علما
کسب فیض نموده است."



علامه طباطبائی: "نراقیان؛ ملا
مهدی و پسرش ملا احمد از علمای بزرگ اسلام و ناشناخته‏اند."



شهید محراب آیة الله قاضی طباطبائی:
"مولی محمد مهدی ابن ابی ذر نراقی از اکابر علما و مجتهدین شیعه در قرن
دوازدهم و سیزدهم هجری است. وی جامع معقول و منقول و در ردیف محققین از علمای
امامیه در مطالب علمیه قرار گرفته است. او صاحب تالیفات گرانقدر مشتمل بر تحقیقات
ارزنده‏ای است."



آیت الله خامنه‏ای: "مرحوم ملا
مهدی نراقی، مرد خیلی با عظمتی بود. خیلی بزگ بوده است. آن کتاب مشکلات العلوم
ایشان نشان می‏دهد که ایشان در ریاضی، در نجوم در همه این فنون متفرع و متفرق آن
زمان، وارد و استاد بوده است."



آیت الله حسن زاده آملی: "بی شک
آن جناب در تبحر و تمهر به جمیع علوم و فنون عقلی و نقلی، حتی در ادبیات و ریاضیات
عالیه در عداد طراز اول از اکابر علمای اسلام و در اتصاف به فضایل اخلاقی و ملکات
ملکوتی از نوادر روزگار است حضرتش صاحب تصانیف فائقه و تألیفات لانقه در علوم
گوناگون است."



تجسم اعمال‏



پس از آنکه این عالم فرزانه «تجرد
نفس» را با دلایل شش‏گانه به اثبات می‏رساند آنگاه موضوع تجسم اعمال و پایداری روح
و آمیختگی رفتار خوب و بد انسان با روح، معنی می‏یابد. بر این اساس روح آدمی در
روز قیامت همراه با وی محشور گشته، تجسم اعمال در وجود انسان عینیت می‏یابد. نراقی
این بحث اساسی را هم - که از ارکان علم اخلاق به حساب می‏آید - با ژرف‏نگری تمام
دنبال می‏کند و در بخشی از آن می‏نویسد: «واقعیت و حقیقت انسانها در روز قیامت
همان تصورهای باطنی و نیتهای قلبی و عملهای آنان است که در نفس انسان به صورت خوی
ثابت درآمده است. وقتی روز قیامت ادراک انسان به حد بالا رسید و چشم بصیرت باز کرد
همه آنها را به طور واضح در وجود خود حاضر می‏بیند.»



وی مطالب پاره‏ای از احادیث را که
می‏فرمایند « در روز قیامت انسانهای گناهکار با مار و عقرب و انسانهای نیکوکار
باحور و غلمان همراه هستند.» نوعی تجسم اعمال یاد می‏کند و می‏نویسد: «در واقع حور
و غلمان و مار و عقرب یا مَلَک و شیطان جز اعمال خود انسان چیز دیگری نمی‏توانند
باشند.»



امر به معروف و
نهی از منکر



عالم بزرگوارملامهدی نراقی، در این
باب نیز گفتنیهای ناب دارد. او معتقد است هر نهاد و سازمان و کسانی که مسئولیت امر
به معروف و نهی از منکر را به عهده می‏گیرند علاوه بر سعه صدر، بزرگواری،
خوشرفتاری با مردم، (٢٠) بایستی دارای بینش عمیق و شناخت کافی از موضوعات و مصادیق
این امر مهم باشند تا در وقت اقدام، معروف را با منکر یا منکر را با معروف خلط
نکنند. (٢١) همچنین قدرت طبقه‏بندی آنها را داشته باشند تا معروف و منکرهایی که در
یک مقطع چندان اهمیت و اولویتی ندارند ناخواسته بر معروف و منکرهای اساسی و مادر
مقدم نشوند؛ که در تاریخ ملتهای مسلمان شواهد بسیاری در این مورد به چشم می‏خورد.



اصالت نفس‏



جاودانگی روح انسان یکی از بحثهای
زیربنایی در علم اخلاق به شمار می‏آید. مسائل اخلاقی با قطع نظر از این اصل مهم
هیچ ثمره‏ای نمی‏تواند داشته باشد. زیرا مخاطب دستورالعملهای اخلاقی همانا نفس و
روح انسان است و در واقع موضوع بحث در علم اخلاق، روح است و بس. بنابراین اهمیت
مسأله سبب می‏شود که قبل از ورود به بحثها و توصیه‏ها، معنای نفس و حقیقت آن روشن
گردد، که آیا نفس انسان از اشیا مجرد است تا هیچ گونه تأثیرپذیری (از نظر نابود
شدن) نسبت به زمان و مکان و حوادث روزگار نداشته باشد؟ یا از امور مادی بوده و
فناپذیر است که در این صورت توصیه‏ها محدود به این دنیا خواهد شد و انسان در این
چند سال عمر محدود خود چون احتیاج به آرامش و آسایش دارد باید به این تذکرات عمل بکند
تا زندگی وی به پایان خود برسد. ولی اگر مجرد و جاودانه شد علم اخلاق از اهمیت
خاصی برخوردار شده، ریشه در جهان ابدی والهی خواهد داشت.



درمیان دانشمندان علم اخلاق، نراقی
نخستین شخصیتی است که به این موضوع اساسی توجه خاصی نشان داده و دیگران نیز از
وی‏الگو گرفته‏اند. او در بخشی از این بحث مهم چنین می‏نویسد:



«براستی بدن انسان مادی و فناپذیر،
ولی روح او جاودانی است به همین خاطر اگر این روح با اخلاق خوب آراسته گردد، در
سعادت ابدی از نعمتهای‏الهی بهره‏مند می‏شود و اگر خود را آلوده به پلیدیها کرد در
عذاب همیشگی غوطه‏ور خواهد شد.»



اساتید



* وحید بهبهانی



* در اصفهان:



ملا اسماعیل خواجویی‏



حاج شیخ محمد هرندی‏



ملا مهدی هرندی‏



آقامیرزا نصیر اصفهانی‏



* در کربلا و نجف:



آقا محمد باقر بهبهانی‏



شیخ یوسف بحرانی (نویسندهٔ حدائق)



فرزندان حاج
ملا محمد مهدی نراقی



1- حاج ملا احمد متولد 1185 و شاگرد
ممتاز پدر که هشت پسر داشته است.



2- ملا ابـــــاذر،ایشان پسری به نام
ملا محمد باقر داشته است.



3- حاج میرزا ابوالقاسم از شاگردان
برادرش حاج ملا احمد نراقی بوده است،ایشان چهار پسر داشت :میرزا محمدصادق،میرزا
حسن، میرزا ابوالقاسم و عبد الوهاب.



4- ملا ابوالحسن



این سه بزرگوار اگر تاریخ تولدشان قبل
از تاریخ تولد حاج ملا احمد و یا فقط چند سالی بعد از او باشد می توان گفت احتمالا
از درس پدر بهره برده اند.



5- ملا محمد مهدی که پس از وفات پدر
به دنیا آمده و از شاگردان حاج ملا احمد نراقی بوده است، ایشان هفت پسر داشت:جعفر,
حاج میرزا ابوالقاسم ،حاج ملا محمد علی، حاج میرزا محمد حسن, میرزا زین العابدین ,
حاج میرزا احمد و حاج میرزا محمد.



چند غزل از
دیوان حاج ملا محمد مهدی نراقی:



حجــــاب چهره جــــان می شــــود
غـــبـــار تنــــم



خوشــا دمـی کــــه از ایـن چـــهــره
پــــرده بــر فکــــنم



چنــیــن قفــس نـــه ســـزای چو
مـــن خوش الحــانست



روم بگـــلــشن رضــــوان کـــــــه
مــــــــــرغ آن چــمــــنـم



عیــــان نشــــد کــــــــه چـــرا
آمـــدم کجـــا رفــــتـــــم



دریـــــغ و درد کــــــــه غــــــافـــــل
ز کــــــار خویــــــشتنم



چگـــــونه طــــواف کنـــم در
فضــــای عـــــــالـــم قــدس



کــــــــه در ســـراچــــه
ترکـــیـــب تــــخته بـــنــــد تــــنــــم



مـــــرا کــــه مــــنظـــر حـــور
است مســــکن و ماوی



چــــــرا بـــکـــــــــــوی
خـــرابـــاتــیـــــان بـــــود وطـــــنـــــم



طــــــراز پــــیـرهـــن زر کــــشم
مــــبین چون شمع



کــــــــــه ســـــــوزهـــــــاست
نهــــــانی درون پــــــیرهـــنم



*************



جهد کن جهد که وقت من و تو در گذر است



سعی کن سعی که این عمر بسی مختصر است



عیش و راحت طلبیدن ز جهان بی خبریست



هـــر کـــه بینی در آن جا کنــــد و
محتضر است



کــــس نــــدارد خــــبر از سابقه
روز ازل



باخبر بـــاش و مزن دم که در آن دم
خطـــر است



من نگویم غم خود را به کس امـــا چه
کنم



اشک من در غم او راز مـــــرا در
پـــرده اســـت



هر که شد محرم اسرار نـــزد دیگر دم



باخبر نیست مگـــر آن که ز خود بی خبر
است



گرچه از محنـــت و غـــم زار و پریشان
حالــــم



ساقیا باده بده کاین همـــــه
انــــدر گــــذر است



هــــان نراقی مــــرو از دایـــره
صبر برون



کانچه رو می دهــــد از سر قضــــا و
قــــدر است



وفات



این عالم خدمتگزار پس از سالها
فداکاری و خدمت،روز شنبه 18 شعبان 1209 در هشتاد و یک سالگی در شهر کاشان به دیار
ابدیمی‌شتابد و با پرواز جاودانی خویش ملت مسلمان عصر خود را به عزا و ماتممی‌نشاند.
در آن حال پیکر پاک و مطهر نراقی با شکوه و عظمت فراوان در اینشهر تشییع می‌شود و
سپس به نجف اشراف منتقل گشته، در کنار حرم امیرالمؤمنینعلی ـ علیه السّلام ـ سر بر
آستان علوی می‌گذارد[9] و برای همیشه در آنمکان مقدس آرام می‌گیرد. رضوان خدا بر
روان او باد
.



فراگیری زبان و
خط عبری



درباب تراجم نوشته‏اند که صاحب عنوان
جناب نراقی اول در اصفهان زبان وخط عبری را نیز فرا گرفت. گاهی در مشکلات العلوم
بدان تفوه می‏فرماید. مثلادر صفحه دویست و دوم آن فرماید: (روی انه فی غزوة من
الغزوات الواقعة بینالمسلمین والکفار لما تقارب الفئتان وطلع امیرالمؤمنین
علیه‏السلام ورآهبعض رؤساء جیش الکفار وکأنه کان من الیهود قال مخاطبا لقومه:
بوزاسکفت قدجاءکم، فقال امیرالمؤمنین علیه‏السلام لما سمعه: ویلک اعلاه العلم
واسفلهالطعام
.



اقول: بوزاسکفت لغة سریانیة یعنی
البطین، ولما کان له علیه‏السلام عظمبطن أراد الیهودی أن یعلمه قومه ذلک حتی
یحتاطوا، و مع ذلک یزری بشأنهالأقدس، وکان یظن انه علیه‏السلام لا یفهم هذه اللغة
فلما سمعه وعلم انغرضه من ذلک الإزراء بشأنه، فقال علیه‏السلام ردا لتوهمه: ان عظم
البطن لیسمما یذم به بل مما یمدح به لأن أعلاه هو الصدر محل العلم الذی هو
قوةالروح، واسفله هو المعدة محل الطعام الذی هو قوة الجسم وکل من القوتین
کمالللانسان



این دأب علمای پیشین ما بود که
زبانهای بیگانه را یاد می‏گرفتند، چه،زبان وسیله‏ای برای رسیدن به معارف و حکمی
است که بدان زبان نوشته‏اند
. مرحوم «سیدصالح خلخالی» که شاگرد ارشد حکیم الهی میرزا
ابوالحسن جلوه (قدسسره) بود و شرح حال او در «المآثر والآثار» اعتماد السلطنه آمده
است،
(7) در شرح مناقبت
شیخ اکبر محیی‏الدین عربی گوید
: (8)



«کتاب طهارة الاعراق افلاطون الهی را
ابو علی مسکویه از زبان یونانی بهعربی ترجمه نمود و سلطان الحکما محمدبن حسن
نصیرالدین طوسی آن را از زبانتازی به پارسی درآورد و به اخلاق ناصری موسوم کرد



استاد ما مرحوم علامه حاج میرزا
ابوالحسن شعرانی زبان عبری را در تهراندر نزد عالم یهودی فرا گرفت و در زبان
فرانسوی استاد بود و انگلیسی نیزمی‏دانست. از اینگونه شواهد از صدر اسلام تا کنون
بسیار داریم. (ابن اثیر
» در «اسد الغابه فی معرفة الصحابه» در شرح حال زیدبن ثابت
می‏گوید: (وکانزید یکتب لرسول الله صلی الله علیه و آله و سلم الوحی وغیره، وکانت
ترد علیرسول الله کتب بالسریانیة فأمر زیدا فتعلمها؛
(9)



یعنی: زید کاتب رسول الله صلی الله
علیه و آله و سلم بود و وحی و غیروحی را می‏نوشت، و نامه‏هایی به سریانی برای رسول
الله صلی الله علیه و آلهو سلم می‏آمد، رسول الله او را امر فرمود که سریانی را
یاد بگیرد
».



زندگینامه
علامه مولى محمد مهدى نراقى , نوشته: آیت الله حسن‏زاده آملى , از کتابخانه
دیجیتال امام علی علیه السلام



ویژه ‏نامه کنگره بزرگداشت فاضلین
نراقى‏ 1



طود علم و تحقیق «استاد الکل فى الکل»
علامه مولى مهدى یا محمدمهدى بن ابى‏ذر بن حاج محمد نراقى (قدس سره) یکى از نوابغ
دهر و جامع کلیه فنون علوم، و در هر فن مرد یک فن، و دایرةالمعارفى ناطق، و
کتابخانه بزرگى زنده و متحرک بود.



بى‏شک آن جناب در تبحر و تمهر به جمیع
علوم عقلى و نقلى حتى در ادبیات و ریاضیات عالیه، در عداد طراز اول از اکابر علماى
اسلام، و در اتصاف به فضایل اخلاقى و ملکات ملکوتى از نوادر روزگار است.



حضرتش صاحب تصانیف فائقه و تألیفات
لائقه در علوم گوناگون است. در کاشان و اصفهان و عتبات عالیه عراق در نزد اعاظمى
چون ملا اسماعیل خواجویى و ملامحمد جعفر بیدگلى و آقامحمد باقر وحید بهبهانى و
دیگران کسب معارف کرده است و از کسانى است که در ذکر فضایل تثنى الیهم الخناصر.



در آغاز چند کتاب از مصنفات آن جناب
دیده‏ایم که خود را مهدى بن ابى‏ذر نراقى نامیده است، ولى نجل جلیل او مرحوم مولى
احمد نراقى صاحب «مستند الشیعه» او را به نام محمدمهدى خوانده است، چنانکه در اول
«خزائن» گوید: «و بعد یقول المحتاج الى عفو ربه الباقى احمدبن محمد مهدى النراقى».
هم چنین است در اول «عوائد» و «سیف الامة و معراج السعادة» و غیر آن. لکن در
ابتداى «مستند الشیعه» چاپ سنگى که همین یک چاپ شده است، چنین آمده است: «وبعد
یقول المحتاج الى عفو ربه الباقى احمدبن محمدبن مهدى بن ابى‏ذر النراقى»، که به
یقین «ابن» دوم از اشتباه قلم ناسخ است.



دو عالم بزرگ ناشناخته



«علامه محقق ملامهدى نراقى» را «نراقى
اول» و خلف صالحش «ملا احمد فاضل نراقى» را «نراقى ثانى» گویند و از هر دو به
«نراقیان» تعبیر مى‏شود، و مثل صاحب جواهر از مولى مهدى نراقى به فاضل نراقى تعبیر
مى‏کند. قتى در محضر مبارک حضرت استاد علامه طباطبایى صاحب «تفسیر المیزان» تشرف
داشتم و از نراقیان سخن به میان آمد، فرمودند: نراقیان هر دو از علماى بزرگ اسلام
و ناشناخته‏اند.



ملا احمد نراقى در «مستند» از پدرش
آراى فقهى بسیارى نقل مى‏نماید و بدان استناد مى‏جوید و اعتماد مى‏کند؛ مثلا در
آخر قبله آن گوید: «لو اختلف المجتهدون فى القبلة فالمشهور عدم جواز ایتمام بعضهم
بعضا مع توجه کل منهم الى ما اجتهده لاعتقاد کل بطلان صلوة الاخر، و قیل بالصحة و
اختاره والدى(ره) فى مد و هو الاصح لمنع اعتقاد کل بطلان صلوة الاخر بل یعتقد
صحتها له و ان اعتقد خطائه فى القبلة و هو غیر مؤثر فى البطلان لعمومات جواز
الاقتداء بمن یصح صلوته.»



کلمه «مد» در عبارت «مستند» اشاره به
کتاب «معتمد» نراقى اول است. عمده تحصیلات فاضل نراقى یعنى ملااحمد در نزد پدرش
ملامهدى نراقى بوده است و برخى از تألیفات ملااحمد به مضمون: «الولد سر أبیه» به
اقتضاى پدرش ملامهدى نراقى است. مثلا پدر در فقه «معتمد» مى‏نویسد و پسر «مستند».
پدر «تجرید الاصول» در علم اصول مى‏نویسد وپسر شرحى مبسوط بر آن را در هفت مجلد
مى‏نویسد. (1) پدر در علم اخلاق «جامع السعادات» به عربى مى‏نویسد و
پسر «معراج السعادة» ترجمه آن را به فارسى با بعضى از زیادات. پدر دیوان اشعار به
نام «طائر قدسى» دارد و پسر به نام «طاقدیس». پدر «مشکلات العلوم» مى‏نویسد و پسر
«خزائن» و آن را تابع «مشکلات» قرار داده است به بیانى که در اول «خزائن» ذکر کرده
است. این دو کتاب (مشکلات و خزائن) هر یک چون «کشکول» علامه شیخ بهائى، سفینه‏اى
حامل مثقلات از مطالب متنوعه و امتعه ممتعه در هر باب‏اند. «مشکلات» امتن از
«خزائن» و «خزائن» املح از آن است.



این جانب حسن حسن‏زاده آملى «خزائن»
را یک دوره تصحیح نموده است و بر آن مقدمه و تعلیقاتى نواشته است که در سنه هزار و
سیصد و هشتاد هجرى قمرى یعنى بیست و سه سال پیش از این در تهران به طبع رسیده، و
در رساله مشکلات نیز تا حدى کار کرده و زحمت کشیده است. امید است که آن نیز با
تصحیح کامل و تعلیقاتى در حل مشکلات مطبوع گردد.



نظریات صاحبان تراجم درباره علامه
نراقى



کلمات بعضى از صاحبان تراجم و
تذکره‏ها را به اجمال و اختصار در معرفى آن جناب نقل مى‏نمائیم :



صاحب روضات فرماید:(2)



«العالم البارع والفاضل الجامع قدوة
خیل اهل العلم بفهمه الاشراقى مولانا مهدى بن ابى‏ذر الکاشانى النراقى از ارکان
علماى متأخرین ما و از اعیان فضلاى متبحرین ما است. در اکثر فنون علم و کمال صاحب
تصنیف است، در فقه و حکمت و اصول و اعداد و اشکال مسلم بوده است .»



آن گاه کتابهایى از مصنفات وى را
برشمرد و بعد از آن گفت:



«ولد اجل افضل امجد او، مولى احمد
نراقى نبذى، از مراتب کمالاتش را در اجازه‏اى که به بعضى از اعاظم معاصرینش نوشته
است، اشارت نموده است و آن اجازه به خط مبارکش در نزد ما موجود است که سلسله مشایخ
اجازه روایى خود را با القاب حاکى از مقامات علمى و عملى آنان نام برده است که
مشایخ اجازه روایى والد او نراقى اول نیز دانسته مى‏شود، به این صورت:



منها ما أخبرنى به قراءة و سماعا و
اجازة والدى واستادى ومن الیه فى جمیع العلوم العقلیة و النقلیة استنادى کشاف
قواعد الاسلام و حلال معاقد الأحکام، ترجمان الحکماء و المتألهین و لسان الفقهاء و
المتکلمین الامام الهمام و البحر القمقام، الیم الزاخر و السحاب الماطر، الراقى فى
نفائس الفنون الى أعلى المراقى مولانا محمدمهدى بن ابى‏ذر النراقى مولدا،
والکاشانى مسکنا، و النجفى التجاء ومدفنا قدس الله سبحانه فسیح تربته و أسکنه
بحبوحة جنته عن مشایخه الفضلاء النبلاء العظماء:



اولهم: العلامه، الثانى: مولانا
محمدباقر البهبهانى، و ثانیهم: المحدث الفاضل والفقیه الکامل الشیخ یوسف بن احمدبن
ابراهیم البحرانى، و ثالثهم: النحرر المحقق و الفقیه الجامع المدقق محمدبن
محمدزمان الکاشانى و رابعهم: الفقیه الورع الاوحدى الشیخ محمدمهدى بن الشیخ
بهاءالدین الفتونى العاملى و خامسهم: اعجوبة الزمان العالم الربانى مولانا محمد
اسماعیل بن محمدحسین المازندرانى وسادسهم: العالم المؤید جامع المعقول و المنقول
مولانا محمدمهدى الهرندى.»



بعد از آن، صاحب «روضات» گوید که:
مراد از محمد اسماعیل مازندرانى، مولینا اسماعیل خواجویى است. و دیگر این گفته است
از کسانى که در بعضى از مراتب معقول در محضر مولى مهدى نراقى قرائت کرده‏اند صاحب
مطالع الانوار و تحفة الابرار و دیگر صاحب اشارات و منهاج است.



مرحوم محمد معصوم شیرازى در «طرائق
الحقائق» فرماید: (العلامة النراقى مولانا محمدمهدى طاب ثراه از افاضل حکماى
مجتهدین متأخرین است، احوالات آن جناب و کتب مصنفه حضرتش در رجال علما مشروح است.»



مرحوم حاج زین العابدین شیروانى در
«بستان السیاحه» گوید:



«نراق بر وزن عراق قریه‏اى است قصبه
مانند و محلى است خاطر پسند از توابع کاشان در دامن کوه اتفاق افتاده، سه طرفش فى
الجمله گرفته و سمت مغربش به غایت گشاده است و مردمش شیعى مذهب و مولانا مهدى صاحب
تصانیف مفیده از آنجا بوده است.» مرحوم ملا حبیب الله کاشانى در «لباب الالقاب فى
القاب الاطیاب» فرماید:



«عارج به اعلى المراقى حاج ملامهدى بن
ابى‏ذر بن حاج محمد نراقى، عالمى عیلوم و محققى مدقق و استاد الکل فى الکل و جامع
جمیع علوم عقلیه و ماهر حاذق در علوم شرعیه بود.»



کاشف اسرار دقایقى بود که قبل از وى
بر آنها اطلاع حاصل نکرده‏اند، و مبین قواعد حقایقى بود که جز وى، آنها را پیش
نیاورده‏اند. اگر کسى او را بحرالعلوم حقیقى بگوید، مجاز نگفته است بلکه به حقیقت
سخن گفته است. و اگر قائلى وى را علامه خواند استحقاق ملامت ندارد. بعضى از افاضل،
وى را خاتم الحکما و المجتهدین لقب داده‏اند و این لقبى است که در جاى خود قرار
گرفته است.



استادان علامه نراقى



در ریاضیات و حکمت سى سال در اصفهان
در محضر ملااسماعیل خواجویى تلمذ کرده است و در شرعیات، مدتى مدید در نزد وحید
بهبهانى.



حکایات مشقات آن جناب در تحصیل و تحمل
فقر و فاقه و صبر بر حوادث و نوائب روزگار و ریاضتها و عبادات او مشهور است.



به خط فرزند وى مولى احمد نراقى
خوانده‏ام که: «عمده تحصیل پدرش ملا محمد مهدى نراقى در اصفهان در نزد مشایخ بزرگ
ملااسماعیل خواجویى و حاج شیخ محمد و مولانا مهدى هرندى و میرزا نصر بوده است و
قسمتى از حدیث را در نزد شیخ اجل شیخ یوسف صاحب حدائق قرائت کرده است، و صاحب
حدائق و آقا محمدباقر بهبهانى از مشایخ اجازه و قرائت او هستند».



و سپس مصنفات وى را به خط فرزند یاد
شده‏اش فاضل نراقى نام برده و بعد از آن گفته است :



«وفات او در سنه هزار و دویست و نه
هجرى بوده است و به خط فرزندش فاضل نراقى دیده‏ام که فرمود که عمر شریف آن جناب
تقریبا شصت سال بوده است و تربت او در نجف اشرف است».



مرحوم مدرس تبریزى در ریحانه فرماید:



«حاج ملا مهدى یا محمد مهدى بن ابى‏ذر
نراقى الولادة، کاشانى المسکن، نجفى المدفن، از فحول فقهاى امامیه و متبحرین علماى
اثنا عشریه مى‏باشد که فقیه، اصولى، حکیم، متکلم، اعدادى، اخلاقى، جامع علوم عقلیه
و نقلیه بوده، و در کلمات بعضى از اجله به خاتم المجتهدین و لسان الفقها و
المتکلمین و ترجمان الحکما و المتألهین و نظایر اینها موصوف است. در حساب و هندسه
و ریاضى و هیئت و علوم ادبیه، خصوصا معانى و بیان ید طولانى داشت. سى سال به
ملااسماعیل خواجویى تلمذ نمود. بعد از فارغ التحصیلى به ایران مراجعت و در کاشان
توقف نمود و به برکت وجود شریفش آن شهر دارالعلم و دارالتحصیل و مجمع علما شد و
جمعى از اعلام آنجا ظهور یافتند.»



فاضل نراقى ملا احمد در خزائن (3)
فرماید: «با والد ماجد علامه طود علم و تحقیق (رحمة الله علیه) در سنه هزار
و دویست و پنجاه از هجرت نبویه به زیارت عتبات عالیات تشرف یافتم و چون از مشهدین
مشرف نجف و کربلا برگشتیم، در مقابر قریش چند روزى مکث کرده‏ایم، قاضى بغداد دو
لغز که از نتایج طبع او بود براى والدم فرستاد و حل آن دو را از او طلب کرد آن
گاه، هر دو لغز و جواب والدش را نقل کرده است».



ملامهدى نراقى ثانى



تبصره: جناب علامه مولى مهدى نراقى را
فرزندى همنام او است که آن جناب نیز از اعاظم علماى امامیه بوده است، صاحب «لباب»
یاد شده گوید: (حاج ملامهدى بن حاج ملامهدى بن ابى‏ذر نراقى برادر فاضل نراقى (ملا
احمد) به اسم پدرش نامیده شد زیرا که بعد از وفاتش در سنه 1209 ه ق متولد شده است.
آن جناب عیلوم مفضال و فقیه نبیه و مجتهد جواد بذال، جامع شرایط فتوا و اجتهاد،
حاوى مراتب حسن اخلاق و سداد بود. اگر از علم اصول نام برده شود او اصل اصیل است،
و اگر علم فقه ذکر شود او فقیه جلیل است. او را مصنفاتى است از آن جمله: «تنقیح
الاصول» در دو مجلد، و «شرح ارشاد» علامه حلى به نام «مقاصد علیه»



در سنه 1268 ه ق فوت کرده، و جنازه او
از کاشان به قم انتقال داده شد و مقبره کنار بقعه ابن بابویه معروف به نام او است.
وى از برادرش فاضل نراقى و از وحید بهبهانى و از شیخ جعفر صاحب کشف الغطا و از
سیدجواد عاملى اجازه داشته است و صورت قسمتى از اجازه سیدجواد عاملى چنین است:



«وکان ممن جد فى الطلب و بذل الجهد فى
هذا المطلب و فاز بسعادتى العلم و العمل و حاز منهما الخط الأوفر العالم الفاضل
والفقیه الدقیق الکامل ذوالفطنة الوقادة و الفریحة النقادة، صاحب الصفات القدسیة و
الاخلاق الملکوتیة جناب الأجل الاکرم الملا مهدى المکرم ابن اعلم العلماء وافضل
الفضلاء وحید زمانه و فرید اوانه الملا مهدى النراقى وفقه الله للعروج الى معارج
العلماء و الوصول الى اقصى مدارج العرفاء...»



و هم چنین صاحب لباب مذکور، جمعى از
اولاد و احفاد علامه محقق نراقى را نام برده که همه از اکابر دین و فائز به
منقبتین علم و عمل و از مراجع بزرگ بوده‏اند. در حاشیه روضات آمده است که وفات
علامه محقق مولى مهدى نراقى اول، در شب هشتم شعبان هزار و دویست و نه هجرى قمرى
بوده است (رضوان الله تعالى علیه).



مصنفات گرانقدر علامه نراقى



در حقیقت، معرف هرکس، آثار و آیات
وجودى او است که هر اثر معرف دارایى مؤثر وى است. جناب مولى مهدى نراقى اول را
باید از تراث علمى او دانست. متأسفانه این عالم بزرگ اسلامى به مشکلات العلوم و
جامع السعادات شناخته شده، با اینکه همه مصنفاتش گرانقدر و ارزشمند و حاکى از عظمت
و مجد تحقیقات علمى و فکرى او به شمار مى‏آید. برخى از آنها به طبع رسیده است و
امید مى‏رود که به همت والاى دانشمندان دانشپرور، آثار قلمى دیگر آن جناب نیز در
معرض استفاده اهل علم قرار گیرند.



آثار قلمى آن جناب بدین قرار است:



1ـ معتمد الشیعه فى احکام الشریعة؛



2ـ لوامع الاحکام فى فقه شریعة
الاسلام؛ فاضل نراقى مرحوم ملا احمد در مستندالشیعه و عوائد الایام از این دو
تألیف پدرش، بسیار نقل مى‏کند.



3ـ التحفة الرضویة فى المسائل
الدینیة؛



4ـ التجرید فى اصول الفقه، به نقل از
ریحانة مدرس در ایران چاپ گردیده است؛



5ـ کتاب فارسى در اصول الدین به نام
انیس الموحدین که چاپ گردیده؛



6ـ انیس التاجرین که همان «انیس
التجار» معروف مى‏باشد و به چاپ رسیده؛



7ـ مشکلات العلوم که چاپ شده است؛



8ـ جامع السعادات، که مکرر به چاپ
رسیده



9ـ رساله‏اى در عبادات؛



10ـ رساله‏اى در مناسک حج که به نام
«انیس الحجاج» شناخته مى‏شود؛



11ـ رساله‏اى در علم حساب؛



12ـ محرق القلوب در مصائب اهل بیت ـ
علیهم السلام ـ.



این چند کتاب یاد شده را صاحب روضات
برشمرده؛



13ـ کتاب اللوامع: لوامع الاحکام فى
فقه شریعة الاسلام؛



14ـ انیس المجتهدین؛



15ـ جامع الافکار در حکمت؛



16ـ رساله فارسى در علم عقود انامل؛



17ـ الشهاب الثاقب فى الرد على بعض
معاصریه من العامه؛ که «شهاب ثاقب» را درباره امامت و در رد رساله فاضل بخارى
نوشته است؛



18ـ معراج السماء فى الهیئة؛



19ـ جامعة الاصول فى اصول؛



20ـ انیس الحکماء در معقول؛



21ـ اللمعة، مختصر «اللمعات العرشیة
فى الحکمة الالهیه» بوده که به نام «اللمعة الالهیه» و به طبع رسیده است؛



22ـ اللمعات العرشیة فى الحکمة
الالهیه، که «اللمعات العرشیة فى حکمة الاشراق» است؛



23ـ المستقصى فى علم الهیئة؛



24ـ المحصل فى علم الهیئة ایضا؛



25ـ توضیح الاشکال، تحریر اصول
اقلیدس؛



26ـ شرح شفاء که شرح الهیات «شفاء»
است؛ 27 ـ الکلمات الوجیزة، که مختصر اللمعة الالهیه و با آن به چاپ رسیده است.



این چند کتاب یاد شده را از «لباب
الالقاب» مرحوم آخوند ملا حبیب الله کاشانى نقل کرده‏ایم که آنها را با بعضى از
مصنفات یاد شده از روضات، به خط خلف صالحش فاضل نراقى ملا احمد نقل کرده است.



جامع الافکار همان است که مرحوم مدرس
در «ریحانه» به اسم «جامع الأفکار و ناقد الانظار فى اثبات الواجب و صفاته
الثبوتیة و السلبیة» نام مى‏برد، و گفته که آن بزرگترین کتابى است که در این موضوع
نگارش یافته است.



راقم در حدود بیست و پنج سال پیش از
این، نسخه‏اى از «تحریر اصول اقلیدس» که در حدود نصف اول آن بود در یکى از
کتابفروشى‏هاى تهران دیده که مکنت ابتیاع آن را نداشت. این تحریر به قلم نراقى بود
ولى در خاطر ندارم که آیا تحریر علامه محقق مرحوم مولى مهدى نراقى بود، یا تحریر
نجل جلیل او مرحوم فاضل ملااحمد نراقى؛ و لکن در صفحه شانزدهم مقدمه «لمعه الهیه و
کلمات وجیزه» آمده است که: «کتاب توضیح الاشکال فى شرح تحریر اقلیدس الصورى فى
الهندسة وقد شرحه الى المقالة السابعة بالفارسیة یقرب من سنة عشر الف بیت».



28ـ المناسک المکیه فى مسائل الحج که
غیر از «انیس الحجاج» مى‏باشد؛



29ـ رسالة فى صلوة الجمعة؛



30ـ رسالة فى الاجماع؛



31ـ شرح تحریر اکرثاوذوسیوس؛



32ـ جامع المواعظ؛



33ـ رسالة نخبة البیان فى علم المعانى
و البیان.



این چند رساله را از مقدمه جامع
السعادات چاپ نجف نقل کرده‏ایم. «نخبة البیان» رساله‏اى است در وجوه تشبیه و
استعارت و محسنات بدیعیه که به طبع رسیده است.



تحریر اکرثاوذوسیوس



در مقدمه قرة العیون (4) و
لمعه الالهیة (5) که یک مقاله به قلم حفید محترم علامه نراقى، آقاى حسن
نراقى در مقدمه دو کتاب یاد شده مکرر طبع شده است و نیز در مقدمه نخبة البیان به
قلم مشارالیه، یکى از مؤلفات علامه ملامهدى نراقى اول، به نام «تحریر
اکرثاوذوسیوس» آمده است. و در مقدمه معراج السعاده، چنان که نقل کرده‏ایم، شرح
«تحریر اکرثاوذوسیوس» آمده است.



تحریر اکرثاوذوسیوس معروف درسى که در
حوزه‏هاى علمیه تدریس مى‏شود، به قلم محقق «خواجه نصیرالدین طوسى» است، چنان که
اکثر کتب ریاضى خواجه از تحریر اصول اقلیدس تا «تحریر مجسطى بطلمیوس» به صورت
تحریر است، «تحریر اکرثاوذوسیوس» در ترتیب دروس ریاضى حوزه‏ها در رتبه دوم قرار
گرفته است؛ یعنى پس از «تحریر اصول اقلیدس»، «تحریر اکرثاوذوسیوس» خوانده مى‏شود.
و این جانب در حوزه علمیه قم یک دوره کامل به تدریس آن توفیق یافت و نسخه‏هاى
متعدد از آن را تحصیل کرده و نسخه‏اى را با مقابله دقیق در اثناى تدریس به تصحیح
کامل در تصرف دارد و یک دوره بر آن تعلیقات و حواشى دارد.



غرض این که «شرح تحریر اکرثاوذوسیوس»
غیر از «تحریر اکرثاوذوسیوس» است. معناى عبارت اول این است که تحریر خواجه را بر
«اکرثاوذوسیوس» شرح کرده است. و معناى عبارت دوم این است که مثل تحریر اصول اقلیدس
آن را دوباره تحریر کرده است؛ یعنى تحریر دیگرى غیر از تحریر خواجه، ممکن است که
هر دو کار را کرده باشد و یا این که تحریر او به منزله شرح تحریر خواجه است؛ ولى
به قلم جناب ملا احمد فاضل نراقى تحریر اکرثاوذوسیوس ضبط شده است و این اصح و اضبط
است که هم خود آن جناب اهل فن بود و هم این که اهل البیت أدرى بما فیه.(6)



34ـ قرة العیون که به طبع رسیده است،
این کتاب به عربى در حکمت متعالیه است؛



35ـ حاشیه شرح مجسطى؛



36ـ حواشى بر اکرثاوذوسیوس؛



37ـ دیوان اشعار.



این چند رساله را از مقدمه «نخبة
البیان» و «قرة العیون» و «لمعة الهیه» که به قلم حفید مذکورش مرقوم شده است نقل
کرده‏ایم.



درباره عبارت «حاشیه شرح مجسطى» این
سخن پیش مى‏آید که آیا مراد از شرح مجسطى «تحریر مجسطى» به قلم خواجه نصیرالدین
طوسى است ـ که ظاهرا باید همین باشد ـ یا حاشیه بر یکى از شروح مجسطى است چون شرح
عبدالعلى بیرجندى، و شرح نظام الدین نیشابورى به زبان عربى است که به صورت تعلیقات
بر آن مى‏باشد؛ و شرح راصدین شاه جهان‏آباد به فارسى بر تحریر مجسطى، وغیرها



فراگیرى زبان و خط عبرى



درباب تراجم نوشته‏اند که صاحب عنوان
جناب نراقى اول در اصفهان زبان و خط عبرى را نیز فرا گرفت. گاهى در مشکلات العلوم
بدان تفوه مى‏فرماید. مثلا در صفحه دویست و دوم آن فرماید: (روى انه فى غزوة من
الغزوات الواقعة بین المسلمین والکفار لما تقارب الفئتان وطلع امیرالمؤمنین
علیه‏السلام ورآه بعض رؤساء جیش الکفار وکأنه کان من الیهود قال مخاطبا لقومه:
بوزاسکفت قد جاءکم، فقال امیرالمؤمنین علیه‏السلام لما سمعه: ویلک اعلاه العلم
واسفله الطعام.



اقول: بوزاسکفت لغة سریانیة یعنى
البطین، ولما کان له علیه‏السلام عظم بطن أراد الیهودى أن یعلمه قومه ذلک حتى
یحتاطوا، و مع ذلک یزرى بشأنه الأقدس، وکان یظن انه علیه‏السلام لا یفهم هذه اللغة
فلما سمعه وعلم ان غرضه من ذلک الإزراء بشأنه، فقال علیه‏السلام ردا لتوهمه: ان
عظم البطن لیس مما یذم به بل مما یمدح به لأن أعلاه هو الصدر محل العلم الذى هو
قوة الروح، واسفله هو المعدة محل الطعام الذى هو قوة الجسم وکل من القوتین کمال
للانسان .»



این دأب علماى پیشین ما بود که
زبانهاى بیگانه را یاد مى‏گرفتند، چه، زبان وسیله‏اى براى رسیدن به معارف و حکمى
است که بدان زبان نوشته‏اند. مرحوم «سیدصالح خلخالى» که شاگرد ارشد حکیم الهى میرزا
ابوالحسن جلوه (قدس سره) بود و شرح حال او در «المآثر والآثار» اعتماد السلطنه
آمده است،(7) در شرح مناقبت شیخ اکبر محیى‏الدین عربى گوید:(8)



«کتاب طهارة الاعراق افلاطون الهى را
ابو على مسکویه از زبان یونانى به عربى ترجمه نمود و سلطان الحکما محمدبن حسن
نصیرالدین طوسى آن را از زبان تازى به پارسى درآورد و به اخلاق ناصرى موسوم کرد.»



استاد ما مرحوم علامه حاج میرزا
ابوالحسن شعرانى زبان عبرى را در تهران در نزد عالم یهودى فرا گرفت و در زبان
فرانسوى استاد بود و انگلیسى نیز مى‏دانست. از اینگونه شواهد از صدر اسلام تا کنون
بسیار داریم. (ابن اثیر» در «اسد الغابه فى معرفة الصحابه» در شرح حال زیدبن ثابت
مى‏گوید: (وکان زید یکتب لرسول الله صلى الله علیه و آله و سلم الوحى وغیره، وکانت
ترد على رسول الله کتب بالسریانیة فأمر زیدا فتعلمها؛(9)



یعنى: زید کاتب رسول الله صلى الله
علیه و آله و سلم بود و وحى و غیر وحى را مى‏نوشت، و نامه‏هایى به سریانى براى
رسول الله صلى الله علیه و آله و سلم مى‏آمد، رسول الله او را امر فرمود که سریانى
را یاد بگیرد».



علامه نراقى عالمى ذو الفنون



به وزان مؤلفات و مصنفات علامه نراقى
اول، باید از چندین بعد در شخصیت اعلاى علمى و عملى آن جناب سخن به میان آورد.
عالمى ذوالفنون که در فن ریاضى پس از خواجه نصیرالدین طوسى، «اکرثاوذوسیوس» و
«اصول اقلیدس» را دوباره تحریر کند، و بر تحریر مجسطى خواجه به قلم محقق طوسى،
حواشى داشته باشد و چندین کتاب و رساله علوم ریاضى تصنیف کرده باشد، اهمیتى به سزا
دارد. در مقام کمال انسانى به حدى باشد که مثل سید بحرالعلوم با او چنان خطاب آتى
الذکر داشته باشد، خیلى مقام است. مرحوم استاد ما علامه حاج سید محمدحسین
طباطبایى، مرحوم سید بحرالعلوم و ابن فهد صاحب «عدة الداعى» و سید بن طاوس صاحب اقبال
را از کمل مى‏دانست و مى‏فرمود اینها کامل بودند.



علامه نراقى یکى از تألیفاتش را براى
سیدمهدى طباطبایى بحرالعلوم به نجف ارسال مى‏دارد و او را چنین خطاب مى‏کند:



الاقل لسکان ذاک الحمى‏

هنیئا لکم فى الجنان الخلود

افیضوا علینا من الماء فیضا

فنحن عطاش وانتم ورود



مرحوم سید بحرالعلوم در جواب مى‏گوید:



الاقل لمولى یرى من بعید

جمال الحبیب بعین الشهود

لک الفضل من غائب شاهد

على شاهد غائب بالصدود

فنحن على الماء نشکو الظلماء

وانتم على بعدکم بالورود



علامه نراقى گوید:



اى رسول ما به ساکنان آن «حمى» یعنى
حرم مرتضوى بگو: خلود در بهشت گواراتان باد، به ما آبى افاضه کنید که ما تشنه و
شما سیرابید. این ناظر به آیه پنجاهم سوره أعراف است .»



سید بحرالعلوم در پاسخ گوید:



«اى رسول ما به آقایى که از دور جمال
دوست را به چشم شهود مى‏بیند بگو: تو را که غایب حاضرى، بر این حاضر غایب فضل و
برترى است؛ زیرا ما در کنار آب از تشنگى مى‏نالیم و شما با این که دورید وارد در
آبید.



سدود اعراض نمودن و رو برگردانیدن
است. مرحوم سید، علامه نراقى را به سبب حضور و توجه و مراقبت، غایب شاهد مى‏خواند؛
و خود را به سبب اعراض و عدم حضور، شاهد غایب.»



ذکر برخى از افادات علامه نراقى



راقم، شایسته مى‏بیند که برخى از
افادات جناب علامه محقق نراقى را که نفع آن مهم و گسترده مى‏باشد، عنوان کند و در
آن باره بیانى به اختصار ذکر نماید به این امید که نفوس مستعده را دراعتلاى به فهم
خطاب محمدى صلى الله علیه و آله و سلم معدى تام و ممدى به کمال بوده باشد؛ والله
ولى التوفیق.



الف ـ در بعضى از اشعارش به صورت ساقى
نامه فرموده است:



بیا ساقیا من بقربان تو

فداى تو و عهد و پیمان تو

مئى ده که افزایدم عقل و جان‏

فتد در دلم عکس روحانیان‏

شنیدم ز قول حکیم مهین‏

فلاطون مه ملک یونان زمین‏

که مى بهجت افزاوانده فزاست‏

همه دردها را شفا و دواست‏

نه زان مى که شرع رسول انام‏

شمرده خبیث و نموده حرام‏

از آن مى که پروردگار غفور

نموده است نامش شراب طهور

بیا ساقى اى مشفق چاره ساز

بده یک قدح زان مى غم گداز



در این ابیات به کریمه «وسقیهم ربهم
شرابا طهورا» (10) نظر دارد. در تفسیر آن کلامى معجز نظام از سلاله
نبوت صادق آل محمد ـ صلوات الله علیهم اجمعین ـ مروى است که مسحه‏اى از علم الهى و
قبسى از نور مشکوة رسالت و نفحه‏اى از شمیم ریاض امامت است؛ آن را امین الاسلام
طبرسى در تفسیر شریف «مجمع البیان» در بیان کریمه یاد شده بدین صورت روایت کرده
است:



«أى یطهرهم عن کل شى‏ء سوى الله اذ لا
طاهر من تدنس بشى‏ء من الأکوان الا الله، رووه عن جعفر بن محمد علیه‏السلام».



من در امت خاتم از عرب و عجم، کلامى
بدین پایه که از صادق آل محمد صلى الله علیه و آله و سلم در غایت قصواى طهارت
روایت شده است، از هیچ عارفى نه دیده‏ام و نه شنیده‏ام.



آن کس که ز کوى آشنایى است‏

داند که متاع ماکجایى است



حدیث به شکل مفرد أعنى «روى» روایت
نشده است بلکه به صیغت جمع یعنى «رووه» مروى است، پس خیلى ریشه‏دار است که جمعى آن
را روایت کرده‏اند.



در این کریمه «رب ابرار»، ساقى ابرار
است و در این رب و اضافه آن به «هم» هم مطالبى است که نهفته معنى نازک بسى است در
خط یار.



«طهور» صیغت مبالغت است، طاهر پاک است
و طهور پاک کننده آب مضاف ممکن است که طاهر باشد اما مسلما طهور نیست، اما مطلق آن
هم طاهر است و هم طهور. ابرار شرابى که از دست ساقیشان مى‏نوشند علاوه بر این که
پاک است پاک کننده هم هست.



این شراب، ابرار را از چه چیز تطهیر
مى‏کند؟ امام فرمود: از هر چه که جز خدا است؛ زیرا که طاهر از دنس اکوان جز خدا
نیست. دنس چرک است و اکوان موجودات و مراد از دنس نقص امکان است که خداوند از
نواقص ممکنات طاهر است؛ زیرا که صمد حق است. این شراب انسان را از ماسوى الله
شستشو مى‏دهد.



تجرد نفس ناطقه



ب ـ در ابتداى جامع السعادت چند دلیل
بر تجرد نفس ناطقه آورده است. نتیجه تمام ادله تجرد نفس ناطقه اعم از تجرد برزخى
خیالى، و تجرد عقلى، و فوق تجرد عقلى آن، این است که نفس بعد از مفارقت از این
نشأه باقى است؛ یعنى انسان «من حیث هو انسان» فناپذیر نیست .



تقدیم این امر مهم یعنى اثبات تجرد
نفس، در کتب اخلاق مطلبى لازم و واجب است؛ زیرا بحث از اخلاق که دستورالعمل تکامل
نفس و تصاعد او به سوى سعادت ابدى وى است، مبتنى بر معرفت نفس است. حکیم الهى
ناموراسلامى ابن مسکویه در «طهارة الأعراق» همین شیوه پسندیده را به کار برده است
بلکه کتاب اخلاق مطلقا متفرع بر این اصل است، آن کتاب اخلاق ارسطو نیز جز این
نیست.



نگارنده تا کنون بیش از هفتاد دلیل
عقلى در تجرد نفس ناطقه انسانى به اطلاق، از اعاظم حکماى الهى تحصیل کرده است چنان
که ادله نقلى بسیار هم گردآورده است و همه را در یک رساله تدوین نموده است که امید
است تنظیم گردد و به محضر طالبان حقیقت تقدیم شود.



اهتمام ما بدین امر از این جهت است که
هیچ موضوعى در علوم عقلیه و حکمت متعالیه به پایه اهمیت آن نمى‏رسد. و در حقیقت
این مطلب اجل مطالب عقلى و اساس دیندارى است و از قدیم الدهر سلسله جلیله حکماى
الهى که به منزله مدارک باطنه قوه عاقله انسان کبیر شرع و دین‏اند، در آن زمینه
بحث کرده‏اند و رساله‏اى جداگانه نوشته‏اند و معرفت نفس را مرقاة معرفت رب
شناخته‏اند، و شناسایى آن را باب شناسایى کلیه معارف دانستند و جمیع ما فى الکون
را مظاهر صفات نفس یافتند و سرانجام معرفت نفس را عین معرفت رب. بدین نظر تحقیق و
تدقیق امر نفس فوق بحث در مجرد بودن آن است و همان است که در حکمت متعالیه چون
فتوحات مکیه و اسفار عنوان شده است که:



«من عرف النفس انها الجوهر العاقل
المتوهم المتخیل الحساس المتحرک الشام الذائق اللامس النامى، أمکنه أن یرتقى الى
معرفة ان لا مؤثر فى الوجود الا الله.»(11)



نظر حکما درباره تجرد نفس ناطقه



حکماى هند در کلیله و دمنه به اشاره و
رمز درباره نفس ناطقه بابى به نام باب حمامه مطوقه نوشته‏اند.



«ارسطو» رساله نفس دارد و بابا افضل
کاشى که از اجله علماى اسلام و از افاخم حکما و عرفا است آن را به پارسى ترجمه
کرده است.



«ابونصر فارابى» معلم ثانى رساله‏اى
دارد در حقیقت روح و اثبات تجرد او و بیان آن که روح بدون ماده بدن جوهرى مستقل و
قادر بر هرگونه ادراک و لذت در عالم ابدیت و جهان ما فوق طبیعت دارد.



فیلسوف عرب «ابویوسف یعقوب بن اسحاق
کندى» در نفس رساله‏اى نوشته است.



«شیخ رئیس» علاوه بر این که در نجات و
اشارات و شفا به طور تفصیل درباره نفس ناطقه مستوفى بحث کرده است، چندین رساله
مستقل در معرفت نفس و تجرد و بقاى آن نوشته است.



حکیم فاضل «ابوالحسن سعدبن هبةالله بن
کمونه» رساله‏اى در ابدیت نفس تصنیف کرده است .



«فخر رازى» کتابى در تجرد و بقاى نفس
به نام «المطالب العالیه» دارد که شیخ بهایى در شرح حدیث چهلم کتاب اربعین خود آن
را نام مى‏برد و مى‏ستاید که: «قد تضمن کتاب المطالب العالیة منها ما لا یوجد فى
غیره».



شیخ اکبر «محیى الدین عربى» فتوحات
مکیه و فصوص الحکم را در معرفت نفس و اطوار و نشئات وجودى و شهودى که نوشته است که
باید گفت: «کل الصید فى جوف الفرأ».



«خواجه نصیرالدین طوسى» رساله‏اى به
نام «بقاء النفس بعد فناء الجسد» تألیف کرده است .



«صدرالمتألهین» در قسم چهارم «اسفار»
به طور مبسوط و مفصل و مستدل در نفس و بقا و شئون و معاد او بحث کرده است.



شیخ فاضل «رضى على بن یونس عاملى»
رساله‏اى در این موضوع به نام «الباب المفتوح الى ما قیل فى النفس والروح» نوشته
است که تمام آن در سماء و عالم بحار نقل شده است.



آقا «على مدرس زنوزى» صاحب «بداى
الحکم» رساله‏اى در بیان «ان النفس کل القوى» نوشته است که در حاشیه شرح هدایه
آخوند چاپ شده است.



«طنطاوى جوهرى» صاحب تفسیر کتابى در
تجرد روح انسان و بقاى آن بعد از خرابى بدن به نام «الارواح» نوشته است.



از اینگونه کتابها و رسائل که از قدیم
تا کنون در معرفت نفس و باقى آن نوشته‏اند، بسیار است. این تأکید و تشدید رجال
الهى در این باب براى این است که شبهات متوغلین در ماده را رفع کنند و عقول مردم
را به سوى کمالشان که لقاءالله است سوق دهند.



مردم طبیعى مادى، موت را مساوق نابود
شدن مى‏پندارند و گویند هر کس مرد بطلان صرف مى‏گردد و هر چه کرد، پاداش و کیفر
اخروى ندارد؛ زیرا کسى باقى نیست تا ثواب یابد یا عذاب بیند و حال که چنین است
ارسال رسل و انزال کتب مفهومى ندارد و به انکار بقاى انسان اعراض از اصول و فروع
دین مى‏کنند.



اما بزرگان علوم و معارف آن همه ادله
عقلیه بر تجرد نفس ناطقه و بقاى آن بعد از ویرانى بدن اقامه کرده‏اند که انسان با
مردن بدن و متلاشى شدن آن معدوم نمى‏شود بلکه باقى و زنده است جز این که به یک
معنى از سرایى به سراى دیگر انتقال مى‏یابد و آن چه کرده است با خود مى‏برد و هر
کس به سوى عمل خود مى‏رود؛ بلکه عین عمل خود است که علم و عمل انسان سازند و
در«یوم تبلى السرائر» باطنش عین ظاهر مى‏گردد.



ان العمل نفس الجزاء



ج ـ یکى از مسائل نفیس در معرفت نفس
این است که عمل نفس جزا است و علامه محقق نراقى (قدس سره) یکى از مباحث کتاب شریف
جامع السعادة را این مطلب مهم با همین عنوان قرار داده است که «ان العمل نفس
الجزاء».



علم و عمل عرض نیستند بلکه جوهر و
انسان سازاند. انسان به علم و عمل سازنده خویش است و کارى مهمتر از این سازندگى
ندارد. علم سازنده روح، و عمل سازنده بدن است؛ و همواره درهمه عوالم، بدن آن عالم
مرتبه نازله نفس است. و بدنهاى دنیوى و أخروى در طول یکدیگرند و تفاوت به نقص و
کمال است.



جزا نفس علم و عمل بودن است، چه، جزا
در طول علم و عمل است و ملکات نفس مواد صور برزخى‏اند . یعنى هر عمل صورتى دارد که
در عالم برزخ آن عمل بر آن صورت بر عاملش ظاهر مى‏شود که صورت انسان در آخرت نتیجه
و غایت فعل او در دنیا است. و هم نشینهاى او از زشت و زیبا، همگى غایات افعال و
صور اعمال و آثار و ملکات او است که در صقع ذات او پدید مى‏آیند و بر او ظاهر
مى‏شوند که در نتیجه انسان در این نشأه نوع و در تحت آن افراد، و در نشأه آخرت جنس
و در تحت آن انواع است. و از این امر تعبیر به تجسم اعمال، یا تعبیر به تجسد
اعمال، و یا تعبیر به تجسم اعراض، و امثال اینگونه تعبیرات کرده‏اند و مقصود تحقق
و تقرر نتیجه اعمال در صقع جوهر نفس است.



به همین قدر اکتفا مى‏کنیم و سخن را
بدین کریمه خاتمه مى‏دهیم:



«دعویهم فیها سبحانک اللهم وتحیتهم
فیها سلام و آخر دعویهم أن الحمد لله رب العالمین .»



پى‏نوشتها:



1) الذریعه، ج 13 ، ص . 350



2) روضات، ص . 647



3) خزائن، ص . 243



4) قرة العیون، ص . 43



5) لمعه الهیه، ص . 43



6) قرة العیون، ص 12 مقدمه.



7) المآثر والآثار، ص‏ . 186



8) شرح مناقبت محیى الدین عربى، ص 67
(چاپ سنگى)



9) اسد الغابة فى معرفة الصحابة، ج‏2،
ص‏ . 278



10) الانسان (76)، آیه . 22



11) اسفار، ج‏4، ص . 54





 
برای نوشتن نظر خود باید در سایت عضو باشید
 
 

هیات هفتگی ساجدین

بنر روز

دانشمندان اسلامی

حاضرین در سایت

ما 13 مهمان آنلاین داریم

حدیث روز

آمار سایت

اعضا : 3108
محتوا : 1164
لینک وب ها : 8
بازدیدکنندگان : 851461

اوقات شرعی


 

تمامی حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به موسسه امام مبین می باشد و استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است.

Design by : ehsan| گروه طراحی و تبلیاتی باغ بهشت | Tel:09139656885 | Copyright © 2009-2010