امروز جمعه, 31 فروردين 1397 - Fri 04 20 2018

https://telegram.me/emamemobin

منو

تفسیر و علوم قرآنی

تصویر نبوی(ص) در آیینه شعر فاطمی(س)

نویسنده :ابوذر قاسمی آرانی

چکیده:

جاذبه‌هاي شخصیتی پیامبر(ص) در طول تاریخ، منشأ الهامات فراوان و قبله‌گاه واقعی شعراء و عرفاء بوده است. یکی از این شخصیت‌های بی نظیر اسلامی حضرت زهرا(س) است که در قالب کلماتی‌ رسا و آهنگین پیشوای دینی خویش را می‌ستاید و چهره‌ی راستین اسلام و شخصیت معنوی پیامبر(ص) را  به تصویر می‌کشد.

نگارندگان در این مقاله با رویکردی توصیفی-تحلیلی کوشیده‌اند پس از معرفی حضرت زهرا(س) به عنوان یکی از  بزرگترین و برجسته ترین مدیحه سرایان نبوی ،‌ با تعمق در خطبه فدکیه و اشعارحضرت زهرا(س) به کنکاشی پیرامون شخصیت پیامبر(ص) بپردازند و  به این نتیجه رسیده‌اند که ایشان با اعتقادی راسخ، هنر را در خدمت هدف والای خویش که معرفی پیامبر(ص) و دین اسلام است بکار می‌گیرند و برخی از ویژگی‌هایی چون (اقامه کننده‌ی حق، امین وحی،کرامت و جایگاه رفیع ، مهربانی، عطوفت و عدالت) نبی اسلام را ادیبانه و عارفانه می‌ستایند و به مردمان معرفی می‌کنند.

 

کلیدواژه: پیامبر اکرم(ص)، حضرت فاطمه (س)، خطبه فدکیه،  اشعار، خصایل نبوی

 

 

مقدمه:

پیامبر اسلام، حضرت محمدبن عبدالله (ص) که رفيع‌ترين درجه‌ی كمالات روحاني، برترین و بهترین شخصیت معنوی و آسمانی را دارا هستند براي عارفان، جذبه‌هاي فراوانی داشته و منشأ الهامات شاعران بسياري بوده‌اند. یکی از عارفان واقعی تاریخ که عاشق راستین شخصیت والای پیامبر عظیم الشأن بود، حضرت فاطمه زهرا(س) هستند.ایشان که در راه رشد و کمال و ظهور توانایی‌ها و استعدادهای ستایش برانگیز دنیای پراسرار وجودشان، در یک محیط تربیتی بسیار مطلوب، در کنار پدری نمونه و مربّی بی نظیر زیسته‌اند و با باران مهر و محبّت نبی اکرم شخصیتشان صیقل داده شده است از ستایش کنندگان ماندگار پیامبر اسلام می باشند و می‌توان اذعان داشت که از لطيف‌ترين و زيباترين اشعار عربی كه حول محور شخصیت پيامبر (ص) سروده شده است، اشعار بزرگ‌ترین زن تاریخ اسلام، حضرت فاطمه زهرا(س) است که از ابتدای رسالت، مدح و ثنای پیامبرعظیم الشأن را با زبان دل در قالب الفاظی موزون و غرّاء بیان داشته‌اند و بدین طریق به تبلیغ سنّت و سیره‌ی حضرت پرداختند و اکنون پس از قرن‌ها هنوز لطافت و عواطف انسانی در لابه‌لای اشعار ایشان، به چشمانِ دل خوانندگان، آرامشی عجیب می‌بخشد و همین مطلب انگیزه و محرّک اصلی نویسندگان برای نگارش این جستار شده است.

پیشینه تحقیق:

در مورد شخصیت پیامبر(ص) مقالاتی نوشته شده است همچون: « کارکرد نمادین شخصیت پیامبر اسلام(ص) در شعر معاصر عربی» از سیده اکرم رخشنده نیا و دیگران (1390)، لسان مبین، که پس از تعریفی از نماد و ذکر انواع آن، کارکرد نمادین شخصیت پیامبر(ص) را در دیوان هفت شاعر معاصر عربی مورد بررسی قرار می‌دهد.« سیمای پیامبر در شعر شوقی» (1385)، طاهره اختری، دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، که شخصیت پیامبر(ص) چون مناقب و فضایل، معجزه و کرامات ایشان را در شعر شوقی مورد واکاوی قرار می‌دهد.

اما در مورد شخصیت پیامبر اکرم(ص) در اشعار حضرت زهرا(س) تاکنون هیچ مقاله‌ای نوشته نشده است. نویسندگان این جستار می‌کوشند قطره ای از دریای عواطف و احساسات پاک و لطیف حضرت زهرا(س) به پیامبر بزرگ اسلام(ص)  را  به تصویر بکشند.

1-جایگاه حضرت زهرا در ادبیات عربی:

خاندان پاک و طاهر نبّوی (ص) مردان و زنانی را در خود جای داده است که اسامی و عناوین بارز و آشکاری در عرصه‌ی آفرینش و تکوین می‌باشند و در صف مقّدم کسانی قرار دارند که محال است روزگار امثال آنان را بیابد. (قزوینی، 1388: 17) یکی از این شخصیت‌ها، حضرت فاطمه زهراست که فضایل و کرامات ایشان که بضعه الرسول است. (  مجلسی، ج 43:  23)  و به تعبیر امام علی (ع) بقیه النبوهاست ( طبرسی،1416 ،ج 1: 282 ) در عرصه ادبیات، هنوز ناسروده و ناشناخته مانده است. ابوالفضل احمد بن ابی‌طاهر مروزی در کتاب « بلاغات النساء» خطبه شورانگیز، شیوا، بلیغ و تاریخ ساز حضرت فاطمه زهرا(س) در مسجد مدینه را در شمار بهترین و تفکرانگیزترین آثار بانوان صدر اسلام ذکر کرده است. (ابن طیفور، ۱۹۷۲: 89 )

شايان ذكر است كه حضرت فاطمه(س) در تاريخ به عنوان شاعر مطرح نبودند، اما به روايت اسناد تاريخي، براي روشن ساختن حقايق و بيان مفاهيم مورد نظر خويش از كليه‌ي ابزارهاي كلامي بهره برده و از شعر به عنوان كلامي منظوم و اثرگذار و محرّك عواطف و احساسات در كنار كلام منثور و تفصيلي استفاده كرده‌اند.

اشعار رسيده از آن حضرت(س) مضامين متفاوتي در بردارند كه مي‌توان آن‌ها را به اشعاري در رثاي پيامبر(ص)، اشعاری را در خطاب به فرزندان، اشعاري در خطاب به همسرشان حضرت علي(ع) دسته بندي كرد؛ البته كه دسته‌ی نخست يعني اشعاري که در رثاي رسول اكرم(ص) بخش بيشتري را به خود اختصاص داده است. (روشنفكر،1391: 113)

2- شخصیت پیامبر اکرم(ص) در خطبه فدکیه حضرت زهرا(س)

شجاعت در اقیانوس دل حضرت زهرا(س) موج می‌زد. خطبه‌ی او در مسجد مدینه، دل‌های حاکمان و غاصبان ولایت را زلزله‌آسا می‌لرزاند. ایشان چنان دشمنان غاصب را به محاکمه کشید و هویت آنان را آشکار ساخت و مهر بطلان بر اعمال آنها زد که خاطره‌های حماسی و شکوهمند همسرش امیرالمؤمنین علی (ع)را در جبهه‌های جنگ احیا کرد. (اکبری ، 1382: 104) این خطبه با حمد و ستایش خداوند آغاز می‌شود و در سطر سطر آن به یادآوری ویژگی‌ها و خصایل نبی اکرم می پردازد ویژگی‌هایی چون:

2-1- ستایش مقام والای پیامبر

آيات قرآني به مقام و منزلت پيامبر (ص) اشارات فراواني دارند. خداوند او را مايه مصونيت مردم از عذاب مي‌شمرد: « وَ ما کانَ اللّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فيهِمْ وَ مَا کانَ اللّهُ مُعذِّبَهم و هُمْ يَسْتَغْفرون» (انفال/ 33) « تا تو در ميان آنان هستي، خداوند هرگز آنان را عذاب نمي‌کند،  و چنین نیست که خدا عذاب کننده ايشان باشد تا زماني که طلب آمرزش مي‌کنند.» در عظمت پيامبر (ص) کافي است که خدا نام او را در کنار نام خود و اطاعت او را در کنار اطاعت خويش قرار داده است: « وَ مَنْ يُطِعِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوزاً عَظيماً» (احزاب/ 71)

اين آيات و آيات ديگر، همگي از کرامت و منزلت آن حضرت حکايت مي‌کند؛ منزلتي که براي آن نظيري در عرصه‌ی آفرينش نیست و حضرت زهرا(س) نیز به مقام والا و آسمانی نبوی  اشاره می‌کند:

« قَدْ حُفَّ بِالْمَلائِکَهِ الْاَبْرارِ وَ رِضْوانِ الرَّبِّ الْغَفَّارِ، وَ مُجاوَرَهِ الْمَلِکِ الْجَبَّارِ، صَلَّى اللَّهُ عَلی أَبی نَبِیِّهِ وَ اَمینِهِ وَ خِیَرَتِهِ مِنَ الْخَلْقِ وَ صَفِیِّهِ، وَ السَّلامُ عَلَیْهِ وَ رَحْمَةُاللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ» (حسینی،1390: 12)

ترجمه: « فرشتگان نیکوکار در گرداگرد او قرار داشته، و خشنودى پروردگار آمرزنده او را فراگرفته، و در جوار رحمت او قرار دارد، پس درود خدا و رحمت و برکات الهى بر پدرم، پیامبر و امینش و بهترین خلق و برگزیده‏‌اش باد.»

« اَشْهَدُ اَنَّ اَبی‏مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، اِخْتارَهُ قَبْلَ اَنْ اَرْسَلَهُ، وَ سَمَّاهُ قَبْلَ اَنْ اِجْتَباهُ، وَ اصْطَفاهُ قَبْلَ اَنْ اِبْتَعَثَهُ، اِذ الْخَلائِقُ بِالْغَیْبِ مَکْنُونَةٌ، وَ بِسَتْرِ الْاَهاویلِ مَصُونَةٌ، وَ بِنِهایَةِ الْعَدَمِ مَقْرُونَةٌ، عِلْماً مِنَ اللَّهِ تَعالی بِمائِلِ الْاُمُورِ، وَ اِحاطَةً بِحَوادِثِ الدُّهُورِ، وَ مَعْرِفَةً بِمَواقِعِ الْاُمُورِ»(همان:10)

ترجمه: « گواهى می‌دهم که پدرم محمّد بنده و فرستاده اوست، که قبل از فرستاده شدن او را انتخاب، و قبل از برگزیدن نام پیامبرى بر او نهاد، و قبل از مبعوث شدن او را برانگیخت، آن هنگام که مخلوقات در حجاب غیبت بوده، و در نهایت تاریکی‌ها به سر برده، و در سر حدّ عدم و نیستى قرار داشتند، او را برانگیخت بخاطر علمش به عواقب کارها، و احاطه‏‌اش به حوادث زمان، و شناخت کاملش به وقوع مقدّرات.»

2-2- خصایل نبوی(ص):

پیامبر اکرم (ص) داراى اخلاق حميده‏اى است كه قرآن کریم آن را ستوده و مى‏فرمايد: « و إنّک لَعَلى خُلُقٍ عظيمٍ » ( قلم/ 4) « و به راستى كه تو را خويى عظیم است. »

شاعران صدر اسلام هم روشی را در مدح رسول خدا در پیش گرفتند که آمیزه‌ای از صفات دینی و صفاتی چون شجاعت، دلیری، قدرت و مانند آن بود. ( جبوری، 1997، 357) و آثار آن‌ها از نظر اخلاقی و تربیتی نیز بس سودمند است زیرا در آن‌ها ذکر فضایل اخلاقی، خصلت‌ها، رفتار پیشوایان، آزادگی‌ها، فداکاری‌ها و محبت‌های آنان به انسان‌ها آمده است و این‌ها همه به صورتی عمیق، پرورش‌دهنده وآموزنده است. (حکیمی،1358 ،234 ) ذکر مناقب و فضایل پیامبر (ص) یکی از محورهای اصلی خطبه فدکیه را تشکیل می‌دهد. حضرت زهرا (س) مهربانی، عطوفت ،  دادگری و عدالت نبی اسلام را این گونه می‌ستاید: 

« اَیُّهَا النَّاسُ! اِعْلَمُوا اَنّی فاطِمَةُ وَ اَبی‏مُحَمَّدٌ، اَقُولُ عَوْداً وَ بَدْءاً، وَ لا اَقُولُ ما اَقُولُ غَلَطاً، وَ لا اَفْعَلُ ما اَفْعَلُ شَطَطاً لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُوفٌ رَحیمٌ» (حسینی،1390: 16)

 ترجمه: « اى مردم! بدانید که من فاطمه و پدرم محمد است، آنچه ابتدا گویم در پایان نیز می‌گویم، گفتارم غلط نبوده و ظلمى در آن نیست،پیامبرى از میان شما برانگیخته شد که رنج‌هاى شما بر او گران آمده و دلسوز بر شما است، و بر مؤمنان مهربان و عطوف است.»

« فَنِعْمَ الْحَکَمُ اللَّهُ، وَ الزَّعیمُ مُحَمَّدٌ» ( همان،18 )

ترجمه: « چه نیک داورى است خداوند، و نیکو دادخواهى است پیامبر.»

یکی از بدیع ترین تصاویری که حضرت زهرا(س)  از رسول الله (ص) ارائه می دهد هدایت گری ایشان است :

« فَأَنقذَکم... وَ بَعْدَ اَنْ مُنِیَ بِبُهَمِ الرِّجالِ، وَذُؤْبانِ الْعَرَبِ.»(حسینی،1390: 19)

« شما را نجات داد. با شجاعان و با گرگ هاي خونخوار عرب سخت درگیر شد.»

2-3- قرآن کریم بزرگترین معجزه پیامبر(ص)

قرآن بزرگ‌ترين و روشن‌ترين معجزه پيامبر اكرم(ص) از حيث دلالت بر نبوّت آن حضرت است. (معرفت، 1366، ج 4 ،26)کتابی که آیاتش بر اساس حکمت پایه ریزی شده است و سبک و اسلوبی دارد که آوردنِ چون آن در حدّ و توان هیچ بشری نیست. ( اسکندری و عنانی،1378، 168) حضرت زهرا(س) نیز به وحیانی بودن و هدایت‌گری قرآن اذعان دارند :

« فَاَنارَ اللَّهُ بِاَبی‏مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ و الِهِ ظُلَمَها، وَ کَشَفَ عَنِ الْقُلُوبِ بُهَمَها، وَ جَلى عَنِ الْاَبْصارِ غُمَمَها، وَ قامَ فِی النَّاسِ بِالْهِدایَةِ، فَاَنْقَذَهُمْ مِنَ الْغِوایَةِ، وَ بَصَّرَهُمْ مِنَ الْعِمایَةِ، وَ هَداهُمْ اِلَى الدّینِ الْقَویمِ، وَ دَعاهُمْ اِلَى الطَّریقِ الْمُسْتَقیمِ» (حسینی،1390 :10 )

ترجمه: « پس خداى بزرگ بوسیله پدرم محمد (ص)تاریکى‏‌هاى آن را روشن، و مشکلات قلب‌ها را برطرف، و موانع رؤیت دیده‏‌ها را از میان برداشت، و با هدایت در میان مردم قیام کرده و آنان را از گمراهى رهانید، و بینایشان کرده، و ایشان را به دین استوار و محکم رهنمون شده، و به راه راست دعوت نمود.»

2-4-در مصیبت پیامبر(ص):

حضرت زهرا(س) در مصیبت از دست دادن پدرگرامی‌شان می‌نالند و این واقعه را بزرگترین بلیّه آسمانی می‌دانند و می‌فرمایند:

«اَتَقُولُونَ ماتَ مُحَمَّدٌ؟ فَخَطْبٌ جَلیلٌ اِسْتَوْسَعَ وَهْنُهُ، وَاسْتَنْهَرَ فَتْقُهُ، وَ انْفَتَقَ رَتْقُهُ، وَ اُظْلِمَتِ الْاَرْضُ لِغَیْبَتِهِ، وَ کُسِفَتِ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ انْتَثَرَتِ النُّجُومُ لِمُصیبَتِهِ، وَ اَکْدَتِ الْآمالُ، وَ خَشَعَتِ الْجِبالُ، وَ اُضیعَ الْحَریمُ، وَ اُزیلَتِ الْحُرْمَةُ عِنْدَ مَماتِهِ. فَتِلْکَ وَ اللَّهِ النَّازِلَةُ الْکُبْرى وَ الْمُصیبَةُ الْعُظْمى، لامِثْلُها نازِلَةٌ، وَ لا بائِقَةٌ عاجِلَةٌ اُعْلِنَ بِها» (همان:28)

ترجمه: « آیا می‌گویید محمد (ص) بدرود حیات گفت، این مصیبتى است بزرگ و در نهایت وسعت، شکاف آن بسیار، و درز دوخته آن شکافته، و زمین در غیاب او سراسر تاریک گردید، و ستارگان بی‌فروغ، و آرزوها به ناامیدى گرایید، کوه‌ها از جاى فروریخت، حرمت‌ها پایمال‌شد، و احترامى براى کسى پس از وفات او باقى نماند. به خدا سوگند که این مصیبت
بزرگتر و بلیّه عظیم‏تر است، که همچون آن مصیبتى نبوده و بلاى جان‌گدازى در این دنیا به پایه آن نمی‌رسد.»

3-شخصیت پیامبر اکرم(ص) در اشعار حضرت زهرا(س)

با توجه به فرموده‌ی پیامبر(ص) که: « إنّ مِنَ الشعرِ لَحِکَماً و إنَّ مِن البیانِ لَسحراً»: (همانا پاره ای از اشعار حکیمانه، و پاره ای از بیان‌ها سحر آمیز است.) ( حرّعاملی، 1376،ج7: 404) و شعر از بهترین نشانه‌های ادب و از زیباترین افتخارهای عرب است که با آن بزرگواری‌ها درخواست می‌شود و طبیعت‌های خودرأی نرم می‌شود. اندیشه‌ها را تیز می‌کند و کینه‌ها را از بین می‌برد و تباهی اندیشه‌ها را اصلاح می‌کند و همت‌های راکد را به ثمر می‌نشاند. ( قمی،1363، ج4: 453)  این عوامل  از انگیزه‌های اصلی بزرگترین بانوی اسلام  حضرت زهرا(س) می‌باشد که تربیت یافته مکتب آسمانی پیامبر(ص) بودند. ایشان برای تسکین دردها و آلام روحی خویش و همچنین برای دفاع از حقانیت و دین پدر بزرگوار خود اشعاری را سرودند که امروزه نه تنها برای شیعیان جهان که برای آزاداندیشان واقعی، بسیار دل انگیز و زیبا جلوه می‌کند و مقام آن حضرت(س) را بس والاتر و فراتر از آنچه که هست نشان می‌دهد.

حضرت فاطمه (س ) به این واقعیت بزرگ توجه داشتند كه پیامبر(ص) برگزیده حق تعالی است و برای هدایت بشر به سوی رشد و كمال و سعادت و فلاح مبعوث گردیده در حالی كه جهان در ظلمت و تباهی و جهل و گمراهی و فساد و تباهی می‌سوخت و هیچ نجات‌گر و رهایی‌بخشی نبود، برانگیخته شد تا كاروان بشریت را به مقصد نهایی رهنمون شود. ایشان با این نگرش در توصیف خصال و ویژگی‌های نبی‌اكرم (ص) ابیات پرشوری را سروده‌اند از جمله:  

3-1-ستایش خصایل و فضایل نبوی

در گفتمان فاطمي، برتر بودن حضرت رسول(ص) در رابطه با خداوند، در محور بندگي، و در تعامل با مردم در محور صداقت متجلي است. این گفتار حضرت زهرا(س) که می‌فرمایند:

« فأنت و الله خیر الخلق كلّهم        أَصدقُ النّاسِ حيثُ الصدقِ و الكِذب»

ترجمه: « به خدا سوگند كه تو از همه مردم بهتری و به هنگام درنظر آوردن راست و دروغ  تو از همه صادق‌تر و راستگوتر می باشی.» نشان مي‌دهد كه در ميان جامعه‌ي انساني كه تعامل‌ها بر پايه‌ي دو گانه (صدق و كذب) بنا شده، رويكرد نبي اكرم(ص) به عنوان حاكم اصلي و والي جامعه، تنها صدق بوده است. پيامبر اكرم در رويكردي صادقانه، و برخلاف رويكردهاي نوظهور رقيب گفتمان فاطمي، در اعلا درجه‌ي صداقت قرار داشتند.( روشنفکر،1391: 125) همچنین کاربرد ضمیر منفصل « أنت » و خطاب به « تو » آن گونه كه از جنبه‌ي كاربرد شناسي براي آن معنايي بيش از ظاهر كلام متصور مي‌شوند( يول،1389 :28) مي‌تواند از يكسو دليل نزديكي حضرت فاطمه‌زهرا(س) به وجود پيامبراكرم(ص)  از لحاظ نسبي و عاطفي باشد و از سوي ديگر به هدف هوشيار ساختن مخاطبان و اقرارگرفتن از آن‌ها در مورد نبي اكرم(ص) بوده است، تا جنبه هاي مجازي و استعاري به خود بگيرد. ( روشنفکر،1391: 124)

همچنین حضرت زهرا(س) در ابیاتی، رسول خدا(ص ) را با برشمردن برخی از فضایل و صفات بزرگ اخلاقی توصیف می‌نمایند و از رسالت و ماموریت الهی او یاد می‌كنند:

« و قد رُزئنا به محضا خلیقته        صافی الضرائب والاعراق و النسبُ»

« إنّا رُزِئنا بِما لم یُرزَ ذُو شَجَنٍ     مِنَ البَریّهِ لا عُجمٌ و لا عَرَبُ» (مجلسی ،1416، ج 43 : 196)

ترجمه: « به مصیبت فقدان او گرفتار شدیم. او كه درآفرینش، هیچ تیرگی و ناصافی نداشت، و از ریشه و تبار و طبیعتی صاف و خالص برخوردار بود.»

« ما به مصیبتی گرفتار آمدیم كه هیچ اندوه رسیده‌ای از عرب و فارس به آن دچار نشده است.»

3-2-در اندوه فراق نبی اکرم(ص)

از تلخ‌ترین و اندوهبارترین حوادث زندگی حضرت فاطمه(س)، رحلت پدر بزرگوارشان است که قلب ایشان را محزون و چشمانشان را اشکبار ساخت. روح غمگین و قلب سوزان، او را بر آن داشت که سوزناک‌ترین مرثیه‌های جهان تشیع را بسراید؛ اشعاری که پس از گذشت قرن‌ها، دل‌های عاشقان را مملؤ از غم سنگین فراق می‌نماید:  

« أمسی بِخَدّی لِلدُّمُعِ رُسُمٌ       أسَفا علیکَ و فی الفؤادِ کلُومٌ »  (مرعشی شوشتری،1374 ج1: 483)

ترجمه: « بر گونه‌ام آثاری از اشک‌هاست. در فراق تو اندوهگینم و در قلبم جراحت‌هاست.»

حضرت(س) در اندوه از دست دادن پشت و پناه خود، تنها پناهگاه تنهایی‌هایش فریاد می‌زند:

« قد کُنتَ لی جَبَلاً ألوذُ بِظلِّه            فَالیومَ تُسلِمُنی لأجرَدَ ضاحٍ

قَد کُنتَ جارَ حَمیَّتی ما عشِتَ لی      وَ الیومَ  بَعدَک مَن یَریشُ جَناحِی

وَ أغُضُّ مِن طَرفٍ وَ أعلمُ انّه ُ       قَد ماتَ خیرُ فَوارسی و سِلاحی  ( محمّدنژاد،1379 :21)

ترجمه: « تو برای من کوهی بودی که به سایه سارت پناه می‌بردم. پس امروز مرا تسلیت ده که درمکانی بی‌سایه‌ام.»                

« در طول زندگی همیشه پشتیبان من بودی و امروز بعد از تو چه کسی بال و پرم خواهد شد.»                     

« دیدگانم را فرو می‌بندم ولی می‌دانم که برترین سوار و سلاحم را از دست داده‌ام. »                                                           

حضرت زهرا(س ) در احتجاج با ابوبکر در مسجد مدینه، رو به مزار شریف پیامبر می‌کند و می‌سراید:                                                                                                   

« فراقُکَ أعظَمُ الأشیاءِ عندی      وَ فَقدُکَ فاطمُ أَدهَی النُّکولِ»

« سأَبکی حَسرَهً و أَنوحُ شَجواً      عَلی خَلٍّ مضَی أَسنا سَبیلی  »  ( محمد نژاد،1379: 51)

ترجمه: «جدایی‌ات پیش من سنگین‌ترین چیزهاست و از دست دادنت، سنگین‌ترین بند است.»

« از روی حسرت و اندوه، گریه و نوحه خواهم کرد برآن محبوبی که رفت و راهم را روشن ساخت.»

همه‌ی اجزای طبیعت در عزای پیامبر می‌گریند و زهرای مرضیه(س) همنوا با هستی و آفرینش، از صمیم جانش می‌سراید: 

« قَلَّ  صَبرِی وَ بانَ عَنّی عَزَائی              بعدَ فَقدی لِخاتَم الأَنبیَاء

عَینُ یا عَینُ أُسکُبی الدَّمعَ سَحّا          وَیکَ لا تَبخَلی بِفیضِ الدِّماء

یا رسولَ الإلهِ یا خِیرَهَ الله                  وَ کهفَ الأَیتامِ و الضُّعفاءِ

قد بَکَتکَ الجبالُ وَ الوحشُ جَمعاً         و الطَّیرُ وَ الارضُ بعدُ یَبکی السّماءِ

و بَکاکَ الحَجونُ و الرُّکنُ و           المَشعرُ یا سیّدی مَعَ البَطحاءُ »  (بحرانی اصفهانی، 1405 ، ج 11 : 484، دشتی،1379: 143)

ترجمه: « صبر و تحمل من کوتاه و عزا و مصیبتم آشکار است چون خاتم پیامبران را از دست داده‌ام.»

 « دیده!‌ ای دیده، اشک ببار! وای برتو ! اگر سیل اشک را جاری نسازی.»

« ای رسول خدا، ای برگزیده حضرت حق، ای پناه یتیمان و مستضعفان!»

« کوه‌ها و حیوانات و پرندگان برتو می‌گریند، زمین هم پس ازآسمان گریست».

« شهر مکه و رکن و مشعر و سرزمین بطحاء اشک‌ها باریدند.»

3-3-تصاویری از وقایع بعد از پیامبر(ص)

 حضرت زهرا(س) در برخی از اشعار خود با شکوه به محضر نبی‌اکرم(ص)، از کج روی‌ها، نفاق‌ها، انحراف‌ها پس از رحلت رسول خدا(ص)  فریاد دادخواهی بر می‌دارد و  از ظالمان و فرومایگان  روزگارش می‌نالد:

 « صُبَّت عَلیَّ مَصائبُ لو أنَّها                  صُبَّت عَلَی الأیّامِ صِرنَ لَیالیا

« قد كُنتُ ذاتَ حِمَیً بِضِلِّ مُحمَّد ٍ        لا أَخشَ مِن ضَیمٍ فیما و كانَ جِمالیا

« فَالیومَ أَخشَعُ لِلذّلیلِ وَ اتّقی           ضَیمِی وَ أَدفَعُ ظالِمی بِرِدائیَا »    (ابن شهر آشوب ،1379 ج 1: 242 و سمهودی،1984 ج ۲ :۴۴۳ )

ترجمه: « مصائبی بر من فرو ریخته است که اگر بر روزها می‌بارید، شب می‌شد.من در زیر سایه حضرت محمد(ص ) دارای پشتیبان بودم، و از ظلم نمی‌هراسیدم، و او برای من  جمال و آبرو محسوب می‌شد. اما امروز چنان شده که باید در مقابل فرومایگان فروتن باشم و از ستم بترسم و ظالم را تنها با ردای خود دفع نمایم. »

همچنین در بیت: «  اِنَّا فَقَدْناكَ فَقْدَ الْاَرْضِ وابِلَها     وَ اخْتَلَّ قَوْمُكَ فَاشْهَدْهُمْ وَ قد نَکِبوا «

ترجمه: « ما تو را از دست دادیم مانند سرزمینى كه از باران محروم گردد، و قوم تو متفرّق شدند، بیا بنگر كه چگونه از راه منحرف گردیدند.»

«اختلال» به معناي از هم پاشيدگي نظام و ساختار يك چيز است و «خَلَل» به معناي فاصله و شكاف بين دو چيز است و در واقع شكافي است كه ميان دو چيز حاصل مي‌شود و آنها را از هم مي‌پاشاند . ( العلايلی،1405 ،ج 1: 263)  در نگاه تيزبين حضرت فاطمه زهرا(س) اين تحول و انقلاب جامعه و  این خلأ حاصل‌گشته، به سبب فقدان پيامبر اكرم(ص) است. ایشان در این فقدان عظیم ازمردمان روزگارش شکوه و شکایت می‌کند و  می فرمایند:

 « قَدْ كانَ بَعْدَكَ اَنْباءٌ وَ هَنْبَثَةٌ               لَوْ كُنْتَ شاهِدَها لَمْ تَكْثُرِ الْخُطَبُ

وَ كُلُّ اَهْلٍ لَهُ قُرْبی وَ مَنْزِلَةٌ                   عِنْدَ الْاِلهِ عَلَی الْاَدْنَیْنِ مُقْتَرِبُ

اَبْدَتْ رِجالٌ لَنا نَجْوى صُدُورِهِمُ              لمَّا مَضَیْتَ وَ حالَتْ دُونَكَ التُّرَبُ

تَجَهَّمَتْنا رِجالٌ وَ اسْتُخِفَّ بِنا               لَمَّا فُقِدْتَ وَ كُلُّ الْأرضِ مُغْتَصَبُ

وَ كُنْتَ بَدْراً وَ نُوراً یُسْتَضاءُ بِهِ              عَلَیْكَ تُنْزَلُ مِنْ ذِى‏الْعِزَّةِ الْكُتُبُ

وَ كانَ جِبْریلُ بِالْایاتِ یُؤنِسُنا               فُقِدْتَ وَ كُلُّ الْخَیْرِ مُحْتَجَبُ

فَلَیْتَ قَبْلَكَ كانَ الْمَوْتُ صادَفَنا           لَمَّا مَضَیْتَ وَ حالَتْ دُونَكَ الْكُثُبُ »  (طبرسي،1416 : 239 و ابن طیفور،1972 : ۱۲)

ترجمه: « رفتی و پس از تو فتنه‌ها برخاست، كه اگر تو بودى آن چنان بزرگ جلوه نمى‏كرد».

« هر خاندانى كه نزد خدا منزلت و مقامى داشت نزد بیگانگان نیز محترم بود، غیر از ما.»

« مردانى چند از امت تو همین كه رفتى، و پرده خاك میان ما و تو حائل شد، اسرار سینه‏ها را آشكار كردند. »

« بعد از تو مردانى دیگر از ما روى برگردانده و خفیف‌مان نمودند، و سرزمین‌مان  غصب شد. تو ماه شب چهارده و چراغ نوربخشى بودى، كه از جانب خداوند بر تو كتاب‌ها نازل مى‏گردید.»                 

« جبرئیل با آیات الهى مونس ما بود، و بعد از تو تمام خیرها پوشیده شد.»

« اى كاش پیش از تو مرده بودیم، آنگاه كه رفتى و خاك تو را در زیر خود پنهان كرد. »

با وجود همه مصائب و بلاها و فجايعي كه رخ داده است زهرا(س) معتقد است نوراسلام خاموش نخواهد شد : « وَ ذكر أبي مُذ ماتَ  و الله  أزيد »  (كامل الجبوري،1491 :23)

ترجمه : « پدر من از روزي كه درگذشته است روز به روز ياد او فزوني مي‌يابد. »

3-4- جاودانگی پیامبر

حضرت زهرا(س) یکی از ویژگی‌های بارز پیامبر(ص) را جاودانه بودن نام و یاد ایشان می‌داند و می‌فرماید:

« إذا ماتَ یَوماً مَیّتٌ قَلَّ ذکرُهُ       وَ ذکرُ أبی مُذ ماتَ و الله أزیدُ  » (محمدنژاد،1379:46 )  

« هرکس بمیرد یادش کم می‌گردد، بجز پدرم رسول خدا که هر روز یاد او فزونی می‌گیرد.»

نتیجه پژوهش:

قسمت اعظمی از تراوشات ادبی و عاطفی حضرت زهرا(س) شامل اشعار و خطبه‌هایی است که در مدح و ستایش پیامبر اکرم (ص) است و تنها هدف بزرگ ایشان شناساندن شخصیت معنوی و آسمانی پیامبر(ص) به جوامع بشری می‌باشد به گونه‌ای که می‌توان اشعار و خطبه های حضرت را آیینه‌ای برای شناخت و درک فضایل نبوی دانست.                      

با توجه به مطالب مطرح شده ، نتایج ذیل از مقاله حاصل می شود:                            

-حضرت فاطمه(س) در تاريخ به عنوان شاعر مطرح نبودند، اما انگیزه اصلی ایشان، تسکین دردها، آلام روحی خویش، دفاع از حقانیت پیامبر(ص) و روشن ساختن حقايق می باشد.

- از تلخ‌ترین و اندوهبارترین حوادث زندگی حضرت فاطمه(س)، رحلت پیامبر(ص) است که این حزن و اندوه، باعث شد سوزناک ترین مرثیه‌های جهان تشیع از جانب ایشان شکل بگیرد.

- خطبه« فدکیه » از مهمترین خطبه‌های حضرت زهرا(س) است که از محورهای اصلی آن ذکر مناقب و فضایل پیامبر (ص) است.

-محور سخنان حضرت زهرا(س)، تبیین ویژگی های شخصیتی پیامبر همچون( ستایش مقام والای ایشان، معجزه پیامبر، خصایل و ویژگی های اخلاقی و...) می باشد.

-یکی از بدیع ترین تصاویری که حضرت زهرا(س)  از رسول الله (ص) ارائه می دهد هدایت گری ایشان است.

کتابنامه:

قرآن کریم.

1- ابن شهر آشوب، ابی جعفر رشیدالدین بن محمد (1379) مناقب آل  ابی طالب، ج 1، قم: انتشارات علامه.

2-ابن طیفور، ابی الفضل احمدبن طاهر(۱۹۷۲م)، بلاغات النساء، بیروت: دارالنهضه الحدیثه.

3-اسکندری، احمد و عنانی(1378)، مصطفی، تاریخ ادبیات عرب(الوسیط)، سید محمد رادمنش، انتشارات مجید.

4-اکبری ، محمّدرضا(1382) ، سیمای معنوی حضرت زهرا علیها السلام ، تهران، امیرکبیر.

5--بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله(1405ه.ق)، عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من آیات و الاخبار و الاقوال فاطمه الزهرا ، اصفهان : مکتبه الزهرا العامه.

6-الجبوری، یحیی(1997م)، شعراء المخضرمین و اثر الاسلام فیه، بیروت، موسسه الرساله.

7-حرّ عاملی( 1376)، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، تحقیق و تصحیح: الشیخ عبدالرحیم الربانی الشیرازی، تهران: چاپخانه اسلامی.

8-حسيني مرعشي شوشتري، سيدنورالله (1374احقاق الحق وازهاق الباطل، قم: انتشارات کتابخانه آیه‌الله مرعشی نجفی.

9-حسینی، سیدجواد(1390)، بانوی بانوان سخن می گوید، انتشارات تاسوعا.

10-حکیمی، محمد رضا، (1358)، ادبیات و تعهد در اسلام، نشر فرهنگ اسلامی.

11- روشنفکر، کبری، اكبري زاده، فاطمه(1391)، تحليل گفتمان انتقادي قصيده‌ي بائيه‌ي حضرت فاطمه زهرا(س)، مطالعات تاريخ اسلام، سال چهارم،  شماره ي 13.

12-دشتي، محمد(1379)،فرهنگ سخنان حضرت زهرا(س)، تهران: نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی.

13-سمهودی، علی بن احمد (1984م)، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، بیروت: دارالكتب العلمیه.

14-طبرسي، ابي منصور، (1416ه.ق) الاحتجاج، جلداول، چاپ دوم، تهران: اسوه.

15- العلايلي،  عبد الله (1405ق)،  المعجم الوسيط، ج 1، دمشق،  دار المعارف.

16-قزوینی، سید کاظم(1388)، زینب کبری (س) از ولادت تا شهادت، پیام مقدس.

17- قمی، عباس(1363)، سفینه البحار و مدینه الحكم و الاثار، ج4، تهران: فراهانی .

18-كامل الجبوري، سلمان(1491ه.ق)،فاطمة الزهرا (س) في ديوان الشعر العربي، بیروت: مؤسسه المواهب للطباعه و النشر.

19-مجلسی، محمد باقر(1416ه.ق)  بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.

20-محمدنژاد، میرعلی(1379)، کوثریّه ( اشعار حضرت فاطمه زهرا(ع)، تهران، سنا.

21-معرفت، محمّدهادى،( 1366)، التمهيد فى علوم القرآن، ج 4، قم، مركز مديريت حوزه علميه.

22-یول، جورج(1389)، کاربرد شناسی زبان ، محمد عموزاده مهديريجي و منوچهر توانگر، تهران، سمت.

Image of the Prophet in the mirror of poetry Fatemi

Abstract: 

Attractions Pyambrdr personal history, a source of great inspiration and has been a Mecca for real poets and mystics. One of the unique character  is Hazrat Zahra . The words in their religious leader praises loud and rhythmic true face of Islam and the spiritual character of the Prophet depicts In this paper, the authors have attempted cross-sectional approach after the introduction of Hazrat Zahra as one of the largest and most prominent prophetic panegyric chorus To meditate on the sermon Fdkyh and Asharhzrt Zahra  An exploration of the character of the Prophet's He concluded that with conviction, the art serve its high purpose of the introduction of the Prophet  and Islam are used and some of the features such as (saying the right, Amin revelation, and the lofty dignity, kindness, compassion and justice), the prophet of Islam and the people of their literary and mystical admire.

 

Keywords: the Prophet , Hazrat Fatima, Fdkyh sermons, poems, prophetic qualities

 

 

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد