امروز دوشنبه, 30 بهمن 1396 - Tue 02 20 2018

https://telegram.me/emamemobin

منو

تفسیر و علوم قرآنی

فعالیت های اجتماعی حضرت زهرا سلام الله علیها

  • نوشته شده توسط modir
  • دسته: عفاف و حجاب
  • بازدید: 3091

مرضیه اوبائی

شکوه زاهدی

چکیده

حضرت زهرا (س) اولاً بعنوان زن مسلمان تربيت يافته در دامن اسلام و مكتب وحي و همچنين حضور ايشان در خانه اي كه جبرئيل امين در آن حضور مي يافت و پيام خداوند را قرائت مي فرمود و ثانياً الگوي زنان مسلمان به جهت درجات كمالات روحي آن حضرت و تقرب ايشان به ذات اقدس باريتعالي به ميزاني كه زني ديگر را ياراي رسيدن به آن درجه نيست تعيين كننده محور ارزشهاي اجتماعي است كه زنان مسلمان مي توانند برحول اين محور حركت تاريخي باشند.                                                                   

عملکرد اجتماعی حضرت زهرا (س) در دفاع از حریم ولایت، پس از دوران رحلت پیامبر اکرم (ص) ، از فرازهای مهم تاریخ اسلام است که در این مقاله، به اختصار به روش توصیفی ابعاداجتماعی،فرهنگی و سیاسی زندگی، نحوه مبارزات و برخوردهای حضرت زهرا (س) و مبارزات ایشان با غاصبان خلافت و شیوه های اتخاذ شده برای رسیدن به هدف، با محور دفاع از ولایت و امامت در بررسي هر چه بيشتر نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محورهاي اجتماعي لازم است به بررسي جنبه هاي مختلف آن پرداخته و از ابعاد زير را بررسي كرد:   

-         نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محور ارزش از بعد سياسي

-          نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محور ارزشهاي اجتماعي از لحاظ فرهنگي

-          نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محور ارزشهاي اجتماعي از نظر اجتماعي   

-          نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محور ارزشهاي اجتماعي از بعد سياسي

کلیدواژه ها : حضرت زهرا (س) ـ ارزش ها ـ مبارزه سیاسی ـ اجتماعی ـ فرهنگی

مقدمه

ارزشهاي اجتماعي در هر جامعه عبارت از زنجيره اي از بايدها و نبايدها در زمينه روابط اجتماعي انسانهاست كه در طول زمانها و بنا به مقتضيات اجتماعي هر منطقه سازمان يافته است . اين ارزشها به ميزان بهره مندي از شرايط مطلوب يا نا مطلوب سياسي - فرهنگي و اجتماعي متفاوت بوده و در تعيين و تركيب آنها عواملي مانند استقلال سياسي و فرهنگي ، روابط اقتصادي و حتي شرايط اقليمي و جغرافيايي حضور داشته و بهره مندي از عامل مهم اعتقاد به اديان الهي و يا خرافي در جهت گيري شكل و ساختار هر يك از عوامل ياد شده تعيين كننده بوده است. حضرت زهرا(س) درجامعه اي متولد مي شود كه فاقد هر يك از عوامل مهم براي شكل گيري يك نظام ارزشمند در تعيين ارزشهاي اجتماعي است به نحوي كه به اقرار تاريخ نگاران در تعريف از عربستان قبل از اسلام را جامعه اي عاري از ارزشهاي انساني دانسته كه نظام ارزشي آن مبني بر خرافه پرستي است ، مردم نيز متعصبانه در ادامه اين شيوه از حيات با گذشت زمان و به قدرت معجزه كلام خداوند و اسوه حسنه اي كه از سوي ذات اقدسش مامور و سفير نجات اين مردم است معماري اولين اجتماع اسلامي به رهبري رسول اكرم (ص) بدست اينان ميسر مي شود در اين اجتماع حضرت زهرا (س) الگوي سنت شكني است سنت هاي غلطي كه تنها خاص جاهليت قديم نيست بلكه در جاهليت مدرن عصر حاضر نيز با رنگ و بويي ديگر جلوه گر مي باشد. زندگي حضرت زهرا (س) سراسر ايجاد تغيير و تحول است . تغيير سنت ها و ارزشهاي جاهلي به طور اعم و سرنوشت زنان به طور اخص مي باشد. آن حضرت الگوي سنت شكني پيامبر(ص) در بي حرمتي و بي توجهي به شخصيت دختران و زنان است در عصري كه دختران زنده به گور مي شوند حضرت زهرا (س) دستانش بوسه گاه رسول الله(منتهي الامال - جلد 1 ص 97 )است. در حالي كه بي پسران با داشتن فرزندان دختر ابتر شناخته مي شوند ، فاطمه (س) كوثر است(كوثر - آيه 1 « انا اعطيناك الكوثر) بي توجهي و بي علاقگي آن حضرت به زرق و برق دنيا و دلسپردگي به ساده زيستي آن حضرت (س )( امالي صدوق مجلس 41 حديث 7 - شراف النبي (ص) 436 )    و اصرار پيامبر به آن از ديگر سنت شكني هايي است كه زنان عصر حاضر از هر زمان ديگر به آن نيازمندترند. حضرت زهرا (س) نه تنها الگوي سنت شكني است بكله بنيانگذار تغير دهنده محور ارزشهاي اجتماعي براي زنان نيز مي باشد. آنگونه كه از آيات و روايات استفاده مي شود حركت و موضع گيري معصومين و اهل بيت (ع) حركتي تكامل بخش و جاري در زمانها و مكانهاست و مختص به عصر و زمان خاصي نيست . از آنجا كه لازمه تكامل انسان ارتقاء جهت گيري هماهنگ با شرايط اجتماعي و تاريخي است لذا نقش حركت اهل بيت (ع) در تغيير محور ارزشهاي اجتماعي و تكامل آن تعيين كننده جوامع مسلمان است.

اهمیت وضرورت پژوهش

گرایش به الگو و پیروی از آن نیاز بشری است که در جهت کمال گرایی به طور فطری در درون انسان ها نهاده شده است و علم امروز آن را «همانندسازی» می نامند. از این رو، نیاز به الگو و الگودهی به نسل ها، در آموزه های دینی به طور آشکار مورد توجه قرار گرفته است و قرآن به صراحت، به معرفی الگوها و اسوه های «مثبت» و «منفی» می پردازد؛ و اسوه های مثبت ثابتی را مطرح می کند که در تمام عصرها و برای همه نسل ها قابل اتّکا و پیروی در عمل هستند. اما رسالت و تکلیف بر شناخت معصومان (ع) ، ما را بر آن می دارد که عملکرد آن ها را مورد بررسی قرار دهیم. با توجه به اینکه حضرت زهرا (س) الگوی عملی و عینی برای زنان مسلمان است که می تواند در همه زمینه ها سرمشق نسل امروز و فردا قرار گیرد

بیان مسئله

در معرفی الگو، آن نوع رفتارهای اجتماعی به عنوان «الگو» یا «راهنمای عملی» مدّ نظر قرار می گیرند. که از دیدگاه اسلام، در قرآن و روایات به عنوان نمونه و الگوی عملی معرفی شده اند. رمز ماندگاری الگوها [1]«زنده بودن تفکر و اندیشه الگوهای مطرح شده»، «همسویی سیره و سخن آنان با فطرت انسان ها»، «یکسان بینی جهان بینی و آرمان ها» و «شناخت پیروان آنان» قابل توجه و حایز اهمیت است. هر قدر این شناخت وسیع تر و عمیق تر باشد بهتر می توان محتوای پیام و گفتار و رفتار آنان را به دست آورد و از آن ها در جهت رسیدن به سعادت و تکامل و تحقق ارزش های فطری و الهی بهره برد.

از این رو، امام خمینی (ره) با تأسّی به الگوهای عملی در اسلام می فرماید: «ما باید سرمشق از خاندان پیامبر( ص) بگیریم؛ بانوان ما از بانوانشان و مردان از مردانشان، بلکه همه از همه آن ها. الگوی حضرت زهرا (س) الگوی پیغمبر است.»[2]

مبارزه ای که حضرت زهرا(س) در حسّاس ترین دوران آغاز شد، از زمان آغازین انحراف جامعه پس از رحلت نبی اکرم (ص) ، به عنوان مهم ترین و محوری ترین حرکت سیاسی جامعه محسوب می شد. هنگامی که او تعدّی غاصبان خلافت را به حریم ولایت و امامت دید، با تمام قوا ، برای دفاع از این حریم وارد عرصه فعالیت های سیاسی شد و در طول 75 روز (و به قولی 95 روز) همچون پروانه وجود خویش را برای تثبیت امامت، فدای ولایت کرد. امام خمینی (ره) در بیان عملکرد آن حضرت و درک عظمت آن حضرت چه زیبا فرمودند:«زنی که هر کس با هر بینش، درباره او گفتاری دارد و از عهده ستایش او نیز برنیامده. احادیثی را که از خاندان وحی رسیده به اندازه فهم مستمعان بوده و دریا را در کوزه ای نتوان گنجاند و دیگران هر چه گفته اند به مقدار فهم خود بوده، نه به اندازه مرتبت او ...» [3]

اهداف تحقیق 

- تعیین نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محور ارزش از بعد سياسي

- تعیین نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محور ارزشهاي اجتماعي از لحاظ فرهنگي

- تعیین نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محور ارزشهاي اجتماعي از نظر اجتماعي

- تعیین نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محور ارزشهاي اجتماعي از بعد سياسي

جایگاه حضرت زهرا (س)

الف-کانون تربیت فاطمه زهرا (س)

تولّد فاطمه زهرا (س) در دوران جاهلیت و شیوه رفتار پیامبر (ص)با این انسان الهی از ابتدا یک امر سیاسی (تکلیف الهی) بود. ایشان در کانون سیاست و بحران های جامعه رشد و تربیت می یافت و همراه با تحوّلات و بحران ها، درس می آموخت و شیوه های حضور در صحنه را عملاً آموزش می دید. رسالت پیامبر (ص) زدودن خرافات جاهلیت و معرفی جایگاه شامخ زن درآفرینش بود و رسول اکرم (ص) در رفتار خود با فاطمه زهرا (س)، سعی داشت نگرش جامعه را به سوی زن از ابعاد شهوانی لهو و لعب، به ابعاد ملکوتی و ظرافت های روحی و نقش تربیتی و مدیریتی زن تغییر دهد.

مقام و موقعیت ممتاز حضرت زهرا(س) و تثبیت جایگاه محکم او در انجام رسالت الهی به گونه ای بود که پیامبر در موقعیت های گوناگون، همواره بر دستان زهرا (س) بوسه می زد؛ هرگاه ایشان در جمعی وارد می شد که پیامبر در آن میان بودند، به احترام آن حضرت از جای خویش بلند می شدند و او را در جایگاه خود می نشاندند؛[4] هنگام خروج از مدینه، از آخرین فردی که خداحافظی می کردند فاطمه (س)بودند و هنگام ورود به شهر هم به دیدار اولین کسی که می شتافتند باز هم ایشان بودند. [5]

رهبران

رهبران در هر جامعه ای مستلزم پیش نیازهایی است تا مردم جامعه با توجه به عملکردها و رفتار رهبران جامعه، نسبت به افراد جدید، شناخت و آگاهی لازم را به دست آورند و بتوانند نسبت به شخصیت های تازه وارد در امور سیاسی و اجتماعی جامعه و مشارکت آنان آگاهی کسب کنند و شخصیت های جدید را به عنوان رهبران آینده جامعه بشناسند. در صحنه سیاسی جامعه عرب جاهلی، پیامبر اکرم (ص)با کردار، گفتار و عمل خویش در مورد خاندان نبوّت و امامت حضرت علی و فرزندانش و نقش فاطمه زهرا (س) [6]در ارتباط با نبوّت و امامت و رضایت الهی، شناخت های لازم را به جامعه می دادند و در کلام و گفتار خود، مواضع اهل بیت (ع)را با عبارت های گوناگون تحکیم می کردند. پیامبر در طول دوران رسالت خود، برای رشد و استقلال فرهنگی مردم تلاش و کوشش بسیار کردند تا جامعه را نسبت به آینده آگاه سازند.از سوی دیگر، پیامبر گرامی (ص)در زمینه مسئولیت و رهبری زنان، حضرت زهرا (س) را برای پذیرش این رسالت الهی تربیت کردند. فاطمه زهرا (س) اولین درس را در بحرانی ترین شرایط سیاسی و اقتصادی یعنی در محاصره «شعب ابی طالب» آموخت [7] و به تدریج، با علم لدنّی که داشت، مجالس بحث و وعظ و درس های تفسیر و احکام در مدینه برای بانوان جامعه دایر کرد. [8] پیامبر اکرم (ص)با سخنان گهربار خود درباره جایگاه فاطمه زهرا (س) نزد خدا، [9] نزد آن حضرت [10] و جامعه، در شیوه های برخورد با فاطمه زهرا (س) ، ازدواج با حضرت علی (ع)، [11] ماجرای مباهله با مسیحیان نجران و حضور حضرت زهرا (س) در آن جمع، [12]محدودکردن دایره اهل بیت (ع) [13] و اشخاص آن، با احادیث گوناگون، مانند حدیث «کساء»، [14]«سفینه نوح»، [15]«ثقلین» [16]و ماجرای غدیر خم، [17]رسالت خود را به پایان رساندند و جامعه را برای پذیرش امامت حضرت علی (ع) آماده ساختند.اما متأسفانه جاهلیت چنان در تار و پود جامعه ریشه دوانده بود که پس از رحلت ایشان، در ماجرای «سقیفه بنی ساعده» در فضای آکنده از غم و ماتم رحلت رسول اکرم (ص)، بازیگران سیاسی چنان جوّ را تغییر دادند و سریع عمل کردند که مقام خلافت را، که حق مسلّم حضرت علی (ع)بود، غصب کردند. [18] انحراف و تخریب افکار عمومی و جنگ قدرت از کودتای «سقیفه بنی ساعده» آغاز شد. جامعه اسلامی نیز که حضرت رسول (ص)در طول دوران نبوّت خود، ساختار آن را پی ریزی کرده بودند، با حرکت کودتاگران سقیفه و زنده کردن ارزش های جاهلی و روحیه ناسیونالیستی و سکوت یاران سُست اراده و فرصت طلبان دچار انحراف شد.حضرت زهرا (س) هم، که در بطن مسائل سیاسی جامعه و بحران ها رشد کرده و تربیت یافته بود و رسالت دفاع از حق را بر عهده داشت، با بصیرت و آگاهی عمیق نسبت به توطئه ای که مسیر امامت را منحرف ساخته بود، هشیارانه وارد عرصه جامعه شد و به صورت یک سیاست مدار آگاه و مدافع حریم امامت، در صحنه جامعه حضور جدّی و فعال یافت و رهبری دفاع از امامت را برعهده گرفت.[19] او زنی است تربیت شده الهی و پیامبر زمان خود. پذیرش رهبری امام علی (ع)از سوی یک زن، با تفکر موجود جاهلی نسبت به زن تضاد داشت؛ اما از سوی دیگر، با پیش ذهنیت هایی که پیامبر گرامی (ص)درباره حضرت زهرا (س) در جامعه ایجاد کرده بودند، کاملاً همخوانی داشت و هنوز وجود گوهر گران قدری همچون فاطمه زهرا (س) به عنوان قوی ترین رکن سیاسی جامعه برای تشخیص و شناخت حق از باطل مطرح بود.

روش های مبارزه سیاسی حضرت زهرا (س)

الف. تهدید غاصبان خلافت

پس از رحلت رسول اکرم (ص)هنگامی که حضرت علی (ع)در حال غسل و کفن و دفن پیامبر (ص)بود، بعضی با مسموم کردن جوّ، در «سقیفه بنی ساعده» خلافت را غصب کردند[20] و خلیفه ای را بر خلاف حدیث غدیر خم و خط مشی پیامبر و رسالت الهی انتخاب نمودند. عده ای از بازیگران سیاسی برای مشروعیت بخشیدن به خلیفه وقت و مقبولیت خلافت غصب شده و بر حق نشان دادن آن و سرپوش گذاردن بر مسیر انحرافی، بیعت گرفتن ازخلیفه ذی حق را عَلَم کردند و برای بیعت گرفتن از حضرت علی (ع)به در خانه فاطمه (س) آمدند، ولی با امتناع حضرت فاطمه (س) در گشودن در مواجه شدند. به همین دلیل، دَرِ خانه او را به آتش کشیدند، [21] فاطمه (س) را مورد هجوم قرار دادند[22] و او از شدت درد بی هوش شد و فرزند خود را سقط کرد. آنان حضرت علی (ع)را برای بیعت گرفتن با خلیفه وقت به مسجد بردند. زمانی که ایشان به هوش آمد، سراغ امام بر حق، علی (ع) را گرفت. وقتی متوجه شد که او را به مسجد برده اند، بلافاصله دست فرزندان خردسالش حسن و حسین علیهماالسلام را گرفت و به مسجد رفت. [23] هنوز مردم عوام جامعه و مهاجران و انصار برخوردهای باکرامت و بزرگوارانه پیامبر اکرم (ص)با فاطمه زهرا (س) و سخنان پیامبر را نسبت به دخت گرامی اش از یاد نبرده بودند و احترام و تکریم خود را نسبت به فاطمه زهرا (س) در باطن ضمیر خویش در نظر داشتند. وقتی که فاطمه زهرا (س) به مسجد رفت و غاصبان خلافت را تهدید کرد که اکنون خدا را به یاری می طلبم، با تهدید او، غاصبان خلافت تا حدی جا خالی کردند و از بیعت گرفتن با حضرت علی (ع)دست برداشتند و در این مبارزه، فاطمه زهرا (س) با پیروزی به خانه برگشت.[24]

ب. تحت تأثیر قرار دادن افکار عمومی جامعه  

در مرحله دیگر، فاطمه زهرا (س) تاکتیک «گریه» را انتخاب کرد [25]و به عنوان یک حربه سیاسی از آن بهره برد. ایشان محل گریه خود را مرکز اجتماع مسلمانان [26] قرار داده بود؛ بر سر قبر رسول خدا (ص)، شهدای احد و قبرستان بقیع می رفت و در این اقدام، همراه کودکان خردسالش (برای تحت تأثیر قرار دادن جامعه) و در ساعات شب و روز با ذکر مرثیه هایی در فقدان پدر بزرگوار خویش  [27]و انحراف امّت پس از رحلت رسول اکرم (ص)سعی می کرد جامعه خفته را بیدار سازد.

ج. سخنرانی (با تکیه بر فدک)

سخنرانی با تکیه بر غصب «فدک» بود [28]که به دنبال غصب آن توسط خلیفه وقت، فاطمه زهرا (س) بار دیگر از این حرکت رژیم حاکم به عنوان یک حربه سیاسی و فرصت مناسب سیاسی برای روشن ساختن اذهان جامعه در غصب خلافت مسلّم حضرت علی (ع)استفاده کرد. در حقیقت، فاطمه زهرا (س) به نام غصب حق مالکیت خویش، به اعتراض سیاسی و استیضاح حاکم وقت پرداخت و به مسجد رفت و خطبه خواند. [29]در این خطبه، چند فراز و نمود خاص وجود دارند. فاطمه زهرا (س) در ابتدا، با یادآوری رسالت پیامبر و دفاع از رهبری و امامت بر حق حضرت علی (ع)و حق مالکیت خویش بر فدک از لحاظ قانون ارث در اسلام، با سازش کاران سیاسی اتمام حجت کرد. ایشان در فرازی از آن خطبه می فرماید: « هان ای مردم! بدانید من فاطمه ام و پدرم محمّد (ص)، انتها و ابتدای کلامم یکی است؛ هرگز آنچه می گویم غلط نبوده و آنچه انجام می دهم ظلم نیست.» [30]

نکته بارز در خطبه حضرت زهرا (س) این است که آن حضرت با فصاحت و بلاغت خاصی به دفاع از مقام ولایت و امامت حضرت علی (ع)می پردازد. در فرازی از این خطبه می فرماید:«... و چون خداوند پیامبرش را به خانه انبیا فراخواند، جایی که برگزیدگانش زندگی می کنند، خارهای نفاقتان سر برون آورد و پوشش دینتان رنگ باخت و صدای سرکرده گم راهان درآمد و پست مهره ای ذلیل و ناشناخته ظهور کرد و نازپرورده جاهلان مفسد زمزمه سر داد. پس بر دل ها و زندگی تان سوار شد ... و شما بر حق غضب کردید...» [31]

در فراز دیگری از این حرکت سیاسی، حضرت زهرا (س) به دفاع از ارث زن در اسلام می پردازد؛ دفاع از مالکیت بر حق زن. این حرکت بر خلاف راه و رسم موجود در افکار جاهلی بود که در بعضی از اذهان رسوخ داشت. اما آنچه را اسلام حق می دانست برای فاطمه زهرا (س) معیار و محک بود، نه عرف و سنّت های جاهلی. آن حضرت توانست با حضور در مرکز اجتماع مسلمانان و مهم ترین مکان معتبر سیاسی یعنی مسجد به محاجّه با خلیفه وقت بپردازد و او را به استیضاح بکشاند و با رسوایی سیاسی حاکمان وقت، تا حد زیادی مشروعیت آنان را زیر سؤال برد و رسم های جاهلیت را درهم بشکند [32]و نشان دهد که هیچ حکومتی نمی تواند حق و مال کسی را غصب کند، حتی اگر این حق متعلّق به یک زن باشد.

د. رایزنی سیاسی

حضرت فاطمه (س) همچون سیاست مداری ، به تکلیف و رسالت الهی خویش عمل می کرد و برای روشن ساختن افکار عمومی از انحراف مسیر امامت، چهل شبانه روز [33]دست حسن و حسین علیهماالسلام را می گرفت و سوار بر مرکبی می شد و همراه با حضرت علی (ع)به درِ خانه مهاجر و انصار می رفت تا آن ها را نسبت به غفلتی که دچار آن شده اند و انحراف موجود، بیدار سازد و غافلان و راحت طلبان را هوشیار سازد. فاطمه زهرا (س) در حقیقت، با رایزنی سیاسی خود، با یاران رسول (ص)اتمام حجت می کرد و همچون دیپلماتی آگاه، با حضور خویش سعی می نمود مسیر انحراف امّت را روشن سازد و مسیر واقعی را که امامت علی (ع)است و نیز حریم ولایت را روشن و بی پیرایه ارائه دهد تا در فردای قیامت، برای صاحبان زر و زور و تزویر و عافیت طلبانی که فریب خورده اند، بهانه ای وجود نداشته باشد.

ه. سکوت سیاسی

در مسیر دفاع از حریم ولایت و امامت، فاطمه زهرا (س) شیوه مبارزاتی دیگری را با سکوت خود آغاز کرد، و آن «اعتصاب سخن» با حاکمان وقت بود. [34] ایشان شیوه ای سیاسی را آغاز کرد که تداوم دهنده تاکتیک ها و شیوه های مبارزاتی قبلی آن حضرت بود. تمامی این شیوه ها در راستای یکدیگر معنا می دهند. آن حضرت با اتخاذ حرکت های سیاسی خاص از قبیل گریه در مراکز شلوغ و محل عبور و مرور مسلمانان، حضور در مسجد و مراجعه به خانه های مهاجر و انصار که تمامی آن ها با حضور قوی آن حضرت در صحنه مبارزات سیاسی همراه بودند جامعه را از لحاظ افکار، تحت تأثیر قرار داد، ولی ناگهان شیوه مبارزه سیاسی خود را تغییر داد و سکوت اختیار کرد.این تاکتیک و شیوه جدید در اذهان جامعه، که به حضور آن حضرت در صحنه عادت داشتند، سؤال ایجاد می کرد و مسئله برانگیز بود که چه شده است که فاطمه زهرا (س) سکوت کرده است؟ این تغییر رویه به طور طبیعی، توجه اجتماع را جلب می کرد و افکار عمومی را به تکاپو وامی داشت تا در پی یافتن علت آن باشند. فاطمه (س) در محاجّه خود عهد کرد که دیگر با خلیفه سخن نگوید.[35] پس از حضور خلیفه در خانه فاطمه زهرا (س) و گفت وگوی کوتاه آن ها با حضرت فاطمه (س) که حضرت علی (ع)در این میان پیامبر سخن مابین حضرت  فاطمه (س) و خلیفه وقت بود، [36] و گرفتن اعتراف از خلیفه وقت مبنی بر مقام شامخ حضرت فاطمه (س) از زبان پیامبر در اینکه رضایت فاطمه رضایت خدا و خشم او خشم خداست، فاطمه زهرا (س) مشروعیت خلیفه را زیر سؤال برد و اذهان جامعه و افکار عمومی را در مشروعیت خلیفه وقت دچار تردید کرد که فاطمه (س) حق را می گوید و امامت حقی است غصب شده توسط خلیفه وقت! پس از اینکه آن حضرت از خلیفه وقت اعتراف گرفت، قسم خورد که دیگر با او سخن نگوید و با این دیدار و سخن فاطمه زهرا (س) ، مشروعیت حاکمان وقت بیش از گذشته زیر سؤال رفت و در بسیاری از اذهان که نادانسته و تحت تأثیر جوّ موجود بیعت کرده بودند، شک و تردید و پشیمانی ایجاد شد و بدین سان، این حربه بسیار مؤثر واقع گردید.

و. ایجاد انقلابی درونی در خانه ها

شیوه مبارزاتی دیگر فاطمه زهرا (س) دادن آگاهی و رشد سیاسی به زنان مهاجر و انصار بود که بدین وسیله، آتش مبارزه در خانواده های مدینه وارد می شد. این مبارز سیاسی شکست ناپذیر، که تمام تاب و توان خود را در دفاع از حریم ولایت و امامت قرار داده بود، به علت تلاش بیش از حد، ناتوان شد. به همین دلیل، پس از مدتی فاطمه زهرا (س) به علت بیماری و ضعف، در خانه بستری شد. وقتی خبر بیماری آن حضرت در مدینه پیچید، زنان مهاجر و انصار، که وامدار تعلیم و تربیت فرهنگی آن حضرت بودند، برای عیادت او به خانه اش آمدند. وقتی از حال آن حضرت جویا شدند، از حال خود نگفت، بلکه در دفاع از حریم ولایت به سخن پرداخت [37]و از سستی مردانشان سخن راند که حق را فراموش کرده اند و سکوت اختیار نموده اند. بازتاب سخنان دخت پیامبر به تدریج، در درون خانه ها آتشی به پا کرد و انقلابی پرخروش را جهت داد که به حریم خانه ها راه یافت و نطفه های آگاهی و شعور را بارور کرد.

این شیوه مبارزه نشان می دهد اگردر جامعه ای به جای مشغول ساختن زنان به خود، برای آنها کار فرهنگی و فکری صورت گیرد و به آنان آگاهی سیاسی داده شود، بهترمی تواننددر شناخت حق وحقیقت بدون تعارف های دیپلماتیک وبازیهای سیاسی وارد صحنه شوند و به دفاع بپردازند.

ز. وصیت نامه سیاسی

تاکتیک کوبنده وصیت نامه ای که برای بیدار ساختن افکار خفته و توجه افکار عمومی و عدم بهره بردای حاکمان سیاسی وقت از مراسم سوگواری و دفن آن حضرت نگاشته شد. [38]حضرت زهرا (س) در وصیت نامه سیاسی خود تأکید می کند که حضرت علی (ع)، ولیّ بر حق، باید به آن عمل کند؛ چنان که تا بدان روز هیچ سیاست مداری چنین آگاهانه و مدبّرانه و با آن ظرافت های سیاسی، عمل نکرده بود، بلکه شیوه ای بکر و تازه بود که از سوی سیاست مداری حرفه ای به خاطر دفاع از حریم ولایت و تحقیر موقعیت سیاسی خلیفه وقت اتخاذ شده بود. ایشان وصیت کردند که احدی از کسانی که به او ستم کرده اند در تشییع جنازه اش حاضر نشوند و شبانه او را دفن کنند.[39] در حقیقت، با این وصیت نامه، حربه سیاسی از دست حاکمان وقت گرفته شد. با عمل به وصیّت آن حضرت توسط حضرت علی (ع)، اذهان جامعه دچار شک و تردید شد و تا حد زیادی مشروعیت خلیفه وقت زیر سؤال رفت و مظلومیت آن حضرت بیشتر نمایان گردید و اینکه چرا حضرت زهرا (س) در مدت 75 روز (و به قولی 95) با تمام تاب و توان، با شیوه های گوناگون تلاش کرد تا مسیر انحرافی امّت را روشن سازد که چرا امام بر حق علی (ع)را تنها گذاشته اند و کج راهه ای را انتخاب کرده اند که خلاف حق و حقیقت است، در حالی که علی (ع)بر حق است؟

نتیجه مبارزه

اگر مبارزات سیاسی فاطمه زهرا (س) در دفاع از حریم امامت و ولایت نبودند جریان امامت در همان «سقیفه بنی ساعده» خاتمه می یافت. اما خداوند اراده کرده بود که ریحانه نبی و همسر ولایت بار سنگین مبارزات سیاسی را در مدت کوتاهی بر دوش بگیرد و جامعه خفته را بیدار سازد و همچون پیامبر گرامی (ص)رسالت را به امامت متصل سازد و وجود آن حضرت، تجلّی بخش امامت بود. دفاع فاطمه زهرا (س) از حریم امامت و ولایت بود که توانست از قتل حضرت علی (ع)جلوگیری کند و تا حدی جوّ متشنّج سیاسی آن روز مدینه را کنترل نماید و حقّانیت حضرت علی (ع)را به مرور زمان ثابت کند تا در سال های بعد، با بیعت مردم با حضرت علی (ع)مسیر امامت تداوم یابد و فرزندان آن حضرت ادامه دهنده خط مشی سیاسی و مبارزاتی مادر نمونه شان باشند. همو بود که دختری همچون زینب (س) را در کانون تربیتی خویش پرورش داد تا در کربلا ادامه دهنده و پیامبر خون امام حسین (ع) باشد.

مبارزات سیاسی حضرت زهرا (س) نشان دادند که یک زن، که عنصر پیونددهنده بین رسالت و امامت است، چگونه می تواند با جثه ضعیف خود و روح عظیم الهی خویش، بار سنگین مبارزه را بر دوش کشد و با جان و مال خود تا آخرین نفس، خط الهی را دنبال کند و فریب سیاست پیشگان زر و زور و تزویر را نخورد و نشان دهد که در سخت ترین عرصه های سیاسی و اجتماعی جامعه، که حتی مردان رزم دیده و مقاوم هم دچار تزلزل می شوند، یک زن ایستا و مقاوم می تواند در مقام دفاع از حق و ولایت بایستد و رسالت خویش را جانانه به ثمر برساند. حضور سیاسی فاطمه زهرا (س) نشان داد که یک زن با آگاهی و اتخاذ شیوه های سیاسی مدبّرانه می تواند در صحنه های گوناگون جامعه به مبارزه بپردازد. این حضور نه تنها تفکر «عدم حضور زن در اجتماع» را نفی می کند، بلکه انحصار حضور مردان در عرصه های سیاسی را به نقّادی می کشاند و بر آن مهر ابطال می زند.

راضیه مرضیه (س) با زندگی و مبارزه خود، در عرصه های گوناگون اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، عبادی، خانه داری، همسرداری، تربیت فرزند و بخصوص در صحنه های گوناگون سیاسی، نشان داد که یک زن می تواند با حفظ حریم عفّت و ارزش های انسانی، در تمامی عرصه های جامعه حضور داشته باشد و اسلام چنین می خواهد که زن نیز همچون مرد، در تمام عرصه های جامعه عنصری فعّال و پویا باشد و با پیروزی انقلاب اسلامی، این تحوّل و نگرش نسبت به زن در جامعه ایجاد شد و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، حضرت امام خمینی رحمه الله ، و مقام معظّم رهبری، حضرت آیة الله خامنه ای، نیز در سخنان خود بر این امر تأکید داشته و صحّه گذاشته اند.

حضرت فاطمه (س) ، با اخلاق و رفتار و کارنامه عملی و فکری خویش، مکتبی را برای زنان پایه گذاری کرد که زمزم تکامل و تعالی و چشمه سار والای کرامت انسانی است، که زنان امروز نیز با تأسّی به این اسوه و الگوی برتر، می توانند به گسترش ارزش های دینی بپردازند و با ایجاد حسّ مسئولیت پذیری، خودسازی، روحیه شهادت طلبی، دفاع، انفاق و ایثار و استقامت و پایداری و صبر، تلاش کنند تا در جهان امروز، به جایگاه حقیقی خویش دست یابند و بدین وسیله، با بازبینی سنّت های جاهلی و احقاق حقوق الهی و شرعی و تکیه بر هویّت اسلامی، با حفظ حجاب به عنوان نماد استقامتو پایداری، مسیر فاطمی را ادامه دهند. بی سبب نیست که یوسف زهرا (س) الگوی تمام عیار خویش را در زمان ظهور این گونه معرفی می کند:«فی ابنة رسول اللّه لی اسوةٌ حسنه»؛ در دختر رسول خدا، فاطمه زهرا (س) برای من، اسوه ای نیکو و شایسته است.

فعاليت هاي علمي – اجتماعي زنان خاندان اهل بيت (ع)

با طلوع اسلام تحولی عظیم در جامعه زنان پدید آمد. اسلام ، عادات و سنن جاهلی و رفتارهای غیرانسانی با زنان را قبیح شمرد و معیارهای ارزشی را در جامعه تغییر داد و تساوی زن و مرد را در گوهر انسانی به اثبات رسانید و هویت انسانی زن را به همه شناساند. 

یکی از روشن ترین مواضع اسلام جانبداری اصولی از علم آموزی، توسعه آموزش و گسترش دانش افزایی است. با یک نگاه کلی به تبیین معارف الهی دین مبین اسلام به خوبی درمی یابیم که جانبداری و دفاعیات اسلام از تحصیلات و آموزش زنان در مقایسه با سایر مکاتب فکری ، فلسفی و دینی جهان بی نظیر است. از این رو، می بینیم سیاست گذاری های کلان اسلامی بر مبنای کسب دانش ، تعقل و تدبر قرار گرفته است و این سیاست گذاری در مهم ترین کتاب قانون اسلامی (قرآن کریم) و نیز در سنت و سیره نبوی به وفور به چشم می خورد.  

توجه و اهتمام به علم آموزی، هم شامل همسران و دختران معصومان (ع) می شد و هم شامل  تمام کسانی که به نحوی می توانستند از محضر ایشان بهره مند شوند ، به گونه ای که هر یک منشأ علم و کمال برای جامعه اسلامی گردیدند. در عین حال، در بین مادران ائمه (ع) بانویی همچون فاطمه (ع) دخت گرامی پیامبر (ص) و ام الائمه (ع) سرور زنان عالم بود که خود مظهر انسان کامل افاضه فیض و علم بی بدیل الهی است. در ذیل، به اجمال به برخی از فعالیت های علمی – اجتماعي این بزرگواران اشاره می نماییم: 

در مکتب اسلام ، زنان چنان به رشد حقیقی و انسانی رسیدند که نه تنها خود طریق کمال را طی نمودند، بلکه توانستند به پیشرفت بشریت و جامعه خود کمک کنندوملجاً علمی و عملی مردمان روزگار خود باشند. برای نمونه، فاطمه (ع) دختر گرامی پیامبر خدا(ص) در منزل کلاس های درس داشت و زنان مسلمان برای "آگاهی یافتن در مورد مسائل دین خدمت ایشان می شتافتند وپاسخ سوالاتشان را از ایشان می گرفتند

 در بعضی منابع، حتی بهره وری علمی صحابه خاص رسول خدا(ص) از ایشان گزارش شده ؛ چنان که سلمان می گوید: خدمت حضرت زهرا(ع) رسیدم و خواهش کردم چیزی به من یاد دهد. ایشان دعای نور را به من تعلیم داد. من نیز آن دعا را به بیش از هزار نفر از اهالی مکه و مدینه آموزش دادم و منشأ آثار و برکات خوبی برای آنها شد.

 در دوران متأخر تر چون وضع اجتماعی و فرهنگی زنان طبقه برجسته، تجمل گراتر و در عوض ، سطح دانش و بصیرت کم رنگ تر شده بود و حقوق سیاسی، فرهنگی و علمی آنان به ندرت مورد توجه قرار می گرفت، تشکیل جلسات علمی توسط برخی از زنان و دختران ائمه (ع) و فراهم آوردن زمینه های رشد و بالندگی علمی زنان، توسط ائمه (ع) اهمیت خود را بیشتر می نمایاند.

 در زمینه حضور اجتماعی – سیاسی زنان اهل بیت (ع) شاید گویاترین نقش را فاطمه (ع) و زینب کبری (ع) آفریدند. چون آیه سی و هشتم سوره روم (فات ذاالقربی حقه) نازل شد پروردگار پیامبر (ص) را مأمور کرد فدک را به فاطمه (س) تملیک کند و حضرت رسول (ص) این مأموریت را انجام داد ، فدک را به فاطمه بخشید و از آن تاریخ دختر پیامبر (ص) شخصاً اداره امور فدرک را به دست گرفته و مالک آن سرزمین شد.

 اما بعد از رحلت رسول خدا (ص) ابوبکر ، فدک فاطمه راتصاحب کرد. فاطمه چون آگاه شد، به سراغ خلیفه شتافت و برای بازپس گیری حق خویش با وی به مناظره پرداخت.[40] 

اما در عین حال ، مهم ترین و باشکوه ترین جلوه های فعالیت های سیاسی – اجتماعی فاطمه (ع) را شاید بتوان در دو موقعیت به تصویر کشید: یکی در زمان حیات پیامبر (ص) و حمایت های گسترده از پدر و امر رسالت و حتی مداوای مجروحان و تلاش برای امدادرسانی به مسلمانان در پشت جبهه ها، و دیگری در زمان بعد از رحلت آن بزرگوار ، در جهت تبیین مقام امامت و دفاع از حق علی (ع) برای خلافت.  

فعالیت های مزبور در واقع ، در راستای تبلیغ دین اسلام ، دفاع مشروع از حقوق مشروع اهل بیت (ع) و تلاش برای باز گرداندن مردم به سرچشمه های هدایت بود.

بحث ونتیجه گیری

   دخت گرامی حضرت رسول (ص)به خاطر بیداری جامعه و آگاهی مردم در انحراف آغازین خود، فعالیت های اجتماعی -سیاسی خود را آغاز نمود. بررسی فعالیت ها و روش هایی که فاطمه زهرا (س) اتخاذ کرد، نمونه ای است که نشان می دهد اسلام می خواهد افراد جامعه، اعم از زن و مرد، همیشه نسبت به مسائل جامعه ای که در آن زندگی می کنند، آگاهی و شناخت لازم داشته باشند تا بتوانند در امور اجتماعی جامعه مشارکت کنند و حضرت صدیقه طاهره (س) ، سدشکنِ تفکر غلط جاهلیّت نسبت به زن بود که با تمام وجود، سرشار از عشق الهی و رسالت نبی، دفاع از امامت و ولایت را رهبری کرد .

فعالیت های اجتماعی-سیاسی حضرت زهرا(س) به دو برهه از سرنوشت اسلام قابل تقسيم است.

ا لف ـ زمان حيات حضرت رسول (ص)                                          ب ـ پس از رحلت پيامبر (ص)

الف - در اين بخش به تاريخچه زندگي حضرت زهرا(س) در دوران طفوليت و شروع زندگي سياسي حضرت زهرا(س) در سه سالگي ایشان پرداخته شده است. که در معرض يكي از سخت ترين آزمايشهاي مسلمانان در راه ايمان خود يعني واقعه شعب ابي طالب قرار گرفتندزندگي آن حضرت در خانه اي آغاز شد كه كانون مبارزات مختلف سياسي عليه كفر و شرك و نفاق بود. پدر و همسر ايشان در كوران تلخ جنگها و مبارزات اسلام عليه كفر فرمانده ، صف شكن و تعيين كننده سرنوشت اسلام بودند حضرت فاطمه (س) در اين حوادث يار و ياور و همراه ايشان بودند[41]تكيه به رهبري مسلمانان توسط پدر گرانقدرشان مشكلات را يكي پس از ديگري پشت سرگذاشته .

ب - در بخش دوم از زندگي سياسي حضرت زهرا (س) به دو شاخصه مهم بر مي خوريم

  اولاً دفاع حضرت زهرا (س) از قول خداوند كريم و پيامبر اكرم كه به شهادت تاريخ تعداد كثيري آن را خود شنيده و مامور رساندن آن به سايرين شده اند مي باشد.( آيه شريفه ام اليوم اكملت لكم دين... و واقعه تارخي غدير خم )

  دوم  موضع گيري و اقدامات ايشان در مسير تحقق اين مهم

 اين بخش از زندگي حضرت زهرا (س) و اين دفاع كه به قيمت جان نازنين ايشان تمام شده است جهت گيري يك استراتژي واحد است از سوي حضرت (س) كه محور تغيير ارزشهاي اجتماعي قرار مي گيرد. در يك سو حركت هاي سازشكارانه و عافيت طلبانه اي كه داوري را ساده انگاشته و از پيامدهاي آن بي خبرند و در سويي ديگر افق ديد وسيع و آزاد منشانه اهل بيت (ع) نسبت به تغيير سرنوشت مسلمين بنا به قول قرآن و رسول اكرم (ص) آنچه كه ما در عصر حاضر شاهد عواقب آن بر سرنوشت مسلمين و پي آمدهاي نفاق انگيز و شكاف برانگيز آن بر اسلام عزيز و فرقه ساز آن هستيم. موضع گيري حضرت زهرا (س) مبني بر پايدار ماندن بر بيعتي كه در زمان حضرت رسول(ص) صورت گرفته بود و رو به رو شدن با صدمات و رنجهايي كه بر اين پايداري متحمل شدند.بخش ديگري از شاخصه دوم از زندگي آن حضرت پس از رحلت پيامبر است.حوادث آينده نه چندان دور دليل نگراني هاي حضرت زهرا (س) و دلايل جهت گيري و موضعگيري ها و افشاگري هاي حضرت زهرا (س) را بهتر و بيشتر روشن مي كند و خود كه نيازمند مراجعه به انبوه اسناد تاريخي و جريانات سياسي آن روزگار مي باشد

 چگونگي فعاليتهاي آن حضرت در روشن شدن چهره حق و تلاش در يادآوري اصول پايه گذار شده از سوي خداوند و به دست رسول گرامي (ص) و مخالفت با جريانهايي كه قصد تقسيم ارزشها به عنوان غنايم پس از رحلت پيامبر و جايگزيني نظام قبيله اي و استكباري با هدف باز گرداندن روابط حاكم در گذشته را و هوشياري در مقابل حركات خزنده در جهت بازگشت نظام اقتصادي و سياسي همواره مي تواند راهگشاي زنان در عرصه فعاليتهاي سياسي باشند. زنان امروز با مقابله با رواج ضد ارزشهايي كه با شعارهاي ارزشمند اما دروغين از سوي استكابر سرداده مي شود و در چارچوب سازمانها و شوراهاي به اصطلاح حقوق بشر طراحي مي شود مي توانند نقش تاريخي خود را ايفا كنند. مسائلي همچون حقوق زنان كه از حنجره اين سازمان ها بيرون مي آيد، خود طراح اسارت و به باد رفتن آزادي و حقوق زنان است. دفاع از ارزشهاي ديني و ملي در برابر قد برافراشتن شعارهاي جهاني و قطعنامه هاي اين سازمان جهت منكوب ساختن آنها وظيفه خطيري است كه زنان عصر حاضر با توجه به حركت تاريخي حضرت زهرا (س) مي توانند اخذ كنند.

ـ نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محور ارزشهاي اجتماعي از بعد فرهنگي تغييرات فرهنگي در سايه انتقال اطلاعات و شيوه هاي بكارگيري صحيح اطلاعات و دانش ميسر است . حضرت زهرا (س) با استفاده از ابزار قدرتمند انتقال اطلاعات به فعاليت در تغيير محور ارزشهاي اجتماعي پرداخته و با حضور فعال خود در عرصه دانش و كسب بالاترين مرتبه آن با بكارگيري صحيح روشهاي انتقال اطلاعات (مانند ايراد سخنراني ، خواندن خطابه و ..) به تغيير محور ارزشهاي اجتماعي از بعد فرهنگي پرداختند[42]  

امروز آنچه كه از اين حركت تاريخي حضرت زهرا (س) مورد توجه زنان مسلمان قرار مي گيرد كسب دانش و اطلاعات است. شناخت راه هاي انتقال آن با توجه به شرايط كنوني زمان حاضر است در حال حاضر بيش از هر قشر ديگري از سهم واقعي خود در توليد و انتقال اطلاعات و دانش و فرهنگ به دليل كاربرد روشهاي گوناگون استكباري محروم مي باشند.

عصر كنوني كه عصر انفجار اطلاعات نام گرفته بر خلاف ظاهر اين نام عصري است كه نه تنها زنان بلكه ديگر اقشار جوامع غير استكباري از دريافت اين اطلاعات اولاً محروم بوده ثانياً در معرض غارت اطلاعات قرار مي گيرند در اين راستا شبكه هاي عظيم اطلاعاتي و نحوه كنترل بر اين شبكه ها بيانگر دقيق اين معناست. بنابر اين زنان نه تنها در توليد اطلاعات سهم چنداني نداشته بلكه با عدم دسترسي به شيوه هاي صحيح انتقال اطلاعات و دانش در معرض غارت اطلاعات از كشورهايشان از سوي استكبار جهاني قرار مي گيرند.

ـ نقش حضرت زهرا (س) در تغيير محورهاي اجتماعي مبارزه حضرت زهرا (س) با آن نوع زندگي اجتماعي و حيات سياسي است كه خود ايشان درباره اش اينگونه مي فرمانيد: «دانيد كه فتنه و بلا دو راه است و گرفتار آمدن بر شمشيرها برنده و تسلط تجاوزگران ظالمان و هرج و مرج و آشفتگي و استبداد ستمگران بدانيد كه بيت المالتان به غارت خواهد رفت و وحدتتان از هم پاشيده خواهد شد و بر باد خواهد رفت                     بيانات حضرت زهرا (س) در اين خطبه علاوه بر دلالت بر دلسوزي حضرت زهرا (س) بر سرنوشت مسلمين است كه در اين پيشگويي حكيمانه آمده است. نهيب و هشداري است بر مسلمانان همه عصرها و نسلها در تصميم گيري‌هاي اجتماعي خود.

یکی از بزرگ ترین درس های عملی از حضرت زهرا (س) حضور فعّال در صحنه های اجتماعی ،سیاسی با حفظ عفّت و حجاب و ارزش های وجودی زن است که در انقلاب اسلامی، جلوه یافت و الگویی برای زنان مسلمان در سطح جهان گردید. تأسّی به اسوه و الگوی برتر زنان جهان، حضرت زهرا (س) ، گامی نوین و حرفی نو مطرح ساخت که زن مسلمان در اقصا نقاط جهان، از آسیا تا آفریقا، از اروپا تا آمریکا، می تواند با تکیه بر الگوی عملی فاطمی، به خودباوری و احیای هویّت اسلامی دست یازد؛ همچنان که زنان مسلمان در سطح جهان با احیای عزّت اسلامی و مبارزه با ساختارهای موجود و جنبش های فمنیستی و قوانین موجود در جهت تثبیت ارزش های زن مسلمان گام برداشتند. قدرت یافتن جنبش های زنان مسلمان و حضور آن ها در عرصه های بیداری و حق طلبی نماد بارزی است که با پیروی از الگوی آموزه های دینی فاطمی به وجود آمده است؛ به گونه ای که رسانه های غربی همواره از تأثیر انقلاب اسلامی و تغییر رویه زنان مسلمان در سراسر جهان سخن گفته اند؛ صحبت از زنانی که روزی در فرهنگ برهنگی غوطه ور بودند و امروز با شناخت حقیقت وجودی خویش، در جبهه جنگ و جهاد و شهادت تا مرحله ایثار جان نیز گام نهاده اند.

امید است زنان مسلمان ایران و جهان با حضور بیدارگرانه خود و کسب آگاهی نسبت به مسائل اسلامی و شناخت اسلام واقعی، با داشتن الگوهایی همچون حضرت زهرا (س) ، که افتخار زنان جهان است، بیش از پیش این موهبت و رحمت الهی را درک کنند و حضور خود را در صحنه های گوناگون جامعه در چارچوب اسلامی تداوم بخشند.

منابع

 1- آيتي، عبدالمحمد (1371)، قرآن ، انتشارات سروش، تهران.

2- ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ترجمه و شرح محمّد ابوالفضل ابراهیم، ج 14، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت، 1385  ق،

3- آوای کوثر؛ خطبه حضرت زهرا (س) ، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران،1376

4- امام خمینی، روح الله ،صحیفه نور،ج5، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1366

5- امام خمینی، روح الله ،در جستجوی راه از کلام امام رحمه الله ، دفتر سوم: زن، چ دوم، امیرکبیر،تهران، 1363.

6- ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، تصحیح سید هاشم رسول محلاّتی، ج3، علاّمه،قم

7- ابن المغازلی،علی بن محمّد ، مناقب آل ابی طالب، ترجمه شهاب الدین مرعشی نجفی، المکتبة الاسلامیه،طهران،   1394 ق

8- الاربلی، علی بن عیسی، کشف الغمّه، ج2، مکتبة بنی هاشمی،تبریز، 1381 ق

9- امینی،ابراهیم ، فاطمه زهرا (س) بانوی نمونه اسلام، چ هفتم، شفق، قم،1373

10- امینی،عبدالحسین ، الغدیر، ترجمه اکبر ثبوت و محمّد شریف رازی، ج1، کتابخانه بزرگ اسلامی، تهران،1363

11- بخاری،محمّد بن اسماعیل ،صحیح بخاری، ج 8،

12- حائری قزوینی ،سیدمحمّد کاظم ، فاطمه از ولادت تا شهادت، چ سوم، امیرکبیر، تهران،1365

13- حسنی،علی اکبر،تاریخ تحلیلی وسیاسی اسلام،فرهنگ اسلامی،تهران،1373

14- حسینی زنجانی،سیدعزالدین ، شرح خطبه حضرت زهرا (س) ، چ سوم، امیرکبیر، تهران،1365

15- دشتی، محمد، تحلیل و بررسی حوادث ناگوار زندگانی حضرت زهرا (س) ، نشر امام علی (ع)، قم، 1378

16- دین پرور،سیدجمال الدین ، فاطمه بر کرسی رهبری، روزبه، تهران،  1355

17- دینوری، ابن قتیبه ، الامامة والسیاسة، ترجمه ناصر طباطبائی، تهران، ققنوس، 1380.

18- سپهر، میرزا محمدتقی ، ناسخ التواریخ، چ دوم ، ج1،اسلامیه، ، تهران 1363

19- سعید،حسن، پیام فاطمه (س) ، مدرسه چهل ستون، تهران، 1350

20- سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن ، تاریخ الخلفاء، تحقیق محیی الدین عبدالحمید، الحوراء، تهران،  1382 

21- شرفی،محمدرضا،جوان ونیروی چهارم زندگی،چ6،سروش،تهران،1389

22- شهیدی، سیدجعفر ،زندگانی فاطمه زهرا (س) ، چ دهم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1365

23- شوشتري، قاضي نورالله، احقاق الحق،تعليقات شهاب الدين مرعشي نجفي، مكتبه ايه الله مرعشي نجفي، قم ، 1403ق

24- شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا (ع)، ترجمه حمیدرضا مستفیذ و علی اکبر غفّاری، ج2، صدوق، تهران، 1373

25- شیخ مفید، محمّد بن نعمان ، الامالی، ترجمه حسین استاد ولی، ج2، بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد، 1364

26- صدر، شهیدمحمّدباقر ، فدک در تاریخ، ترجمه محمود عابدی، روزبه، تهران، 1360

27- طیری،محبّ الدین احمد ، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، دارالکتب العربیه، بیروت، 1397 ق

28- طبری، محمّد بن جریر ، دلائل الامامه، الدراسات الاسلامیه، بیروت، 1413 ق

29- علم الهدی، سیداحمد،اشک های فاطمه (س) ؛ پشتوانه علی (ع)، تهران، صدر، 1369

30- قاضی، نعمت اللّه قاضی، اسرار سیاسی اسلام و بررسی زندگی زهرای بتول و فرزندانش، پیروز ،تهران،1349 

31- قمی، شیخ عبّاس ، رنج ها و فریادهای فاطمه (س) ، ترجمه محمدی اشتهاردی، ناصر،قم، 1369.

 32- قمي، عباس، منتهي الامال، انتشارات مهر ايران، تهران،1381

33- مجلسی، محمّدباقر ،بحارالانوار، ترجمه محمدجواد نجفی، ج43، اسلامیه، تهران، 1354 

34- محلاّتی، ذبیح الله ، ریاحین الشریعه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1368، ج 1

35- مکارم شیرازی، ناصر،زندگانی حضرت فاطمه زهرا (س) ، میقات، تهران، 1366

36- مکارم شیرازی، ناصر،تفسیر نمونه، چ 16، ج17، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1378

37- مکارم شیرازی،ناصر، حضرت زهرا (س) و ماجرای غم انگیز فدک، انجمن محبّان فاطمه، مشهد، 1365

38- هندی، علاءالدین ، کنزالعمّال، ج 3، مؤسسة الرساله، بیروت، 1409 ق،

 

 



مراجع (پی نوشت)

[1] محمدرضا شرفی، جوان و نیروی چهارم زندگی، ص 17.

[2] روح الله موسوی خمینی، صحیفه نور، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1366، ج 5، ص 283.

[3] امام خمینی، در جستجوی راه از کلام امام رحمه الله ، دفتر سوم: زن، چ دوم، تهران، امیرکبیر، 1363، ص 129.

[4] (علی بن عیسی الاربلی، کشف الغمّه، تبریز، مکتبة بنی هاشمی، 1381 ق، ج 2، ص 79 / محمّدباقر مجلسی، بحارالانوار، ترجمه محمدجواد نجفی، تهران، اسلامیه، 1354، ج 43، ص 6 و نیز ر. ک: ناصر مکارم شیرازی، زندگانی حضرت فاطمه زهرا (س) ، تهران، میقات، 1366.)

[5]. محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 43، ص 83 و نیز ر. ک: سیدجعفر شهیدی، زندگانی فاطمه زهرا (س) ، چ دهم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1365.

[6] ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، تصحیح سید هاشم رسول محلاّتی، قم، علاّمه، ج 3، ص 141 / علی بن عیسی الاربلی، پیشین، ج 2، ص 92.

[7]. ابن شهر آشوب، پیشین، ج 1، ص 60، ص 71، ص 174 / محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 18، ص 187 و ص 209.

[8]. امام حسن عسکری (ع)فرمودند: زنی خدمت حضرت فاطمه (س) آمد و گفت: مادر ناتوانی دارم که در امر نماز به مسئله مشکلی برخورد کرده و مرا خدمت شما فرستاده است که سؤال کنم،. حضرت فاطمه (س) جواب آن مسئله را داد. آن زن سؤال دوم و سوم را کرد و سپس تا ده مسئله از حضرت پرسید و حضرت (س) همه را پاسخ داد. سپس آن زن از کثرت سؤال خجالت کشید و عرض کرد: ای دختر رسول خدا، دیگر مزاحم نمی شوم، خسته شدید، حضرت فاطمه (س) فرمود: خجالت نکش! هر سؤالی داری بگو تا جواب دهم. من از سؤالات تو خسته نمی شوم و با کمال میل جواب می دهم. اگر کسی اجیر شود که بار سنگینی را بر بام حمل کند و در ازای آن، مبلغ صد هزار دینار اجرت بگیرد، آیا از حمل بار خسته می شود؟ زن پاسخ داد: نه. حضرت فرمود: خدا در برابر هر مسئله آن قدر به من ثواب می دهد که بیشتر است از اینکه بین زمین و آسمان پر از مروارید باشد. با وجود این، آیا از جواب دادن مسئله خسته می شوم؟ (محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 22، ص 31.)

در پاسخ گویی به سؤالات پیامبر (ص)که از پیروانش می پرسید، علی (ع)همان سؤالات را از فاطمه (س) می پرسید و به پیامبر پاسخ می داد. قاضی نورالله شوشتری، احقاق الحق، تعلیقات شهاب الدین مرعشی نجفی، قم، مکتبة آیة اللّه مرعشی نجفی، 1403 ق، ج 10، ص 257 و 233 و 226 / محمدباقر مجلسی، پیشین، ج 43، ص 94.)

[9]. قال رسول اللّه (ص): «اولُ شخصٍ تدخل الجنةَ فاطمة»؛ اول کسی که وارد بهشت می شود، فاطمه است. (محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 43، ص 44) امام باقر (ع)فرمودند: «به خدا! ای جابر، در روز قیامت حضرت فاطمه شیعیان و دوستانش را جدا می کند؛ همچنان که پرنده دانه خوب را از دانه بد جدا می کند. (محمّدباقر مجلسی، پیشین و نیز ر. ک: سیدمحمّد کاظم حائری قزوینی، فاطمه از ولادت تا شهادت، چ سوم، تهران، امیرکبیر، 1365.)

[10]. قال رسول اللّه (ص): «فاطمةُ بضعةٌ مِنّی مَن سرّها فقد سرّنی و مَن ساءها فقد سائنی»؛ پیامبر اکرم (ص)فرمود: فاطمه پاره تن من است؛ کسی که او را خشنود کند همانا مرا خشنود کرده است و هر کس وی را ناراحت کند، مرا ناخشنود ساخته است. (محمّد بن نعمان مفید «شیخ مفید»، الامالی، ترجمه حسین استاد ولی، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1364، ج 2، ص 259.)

[11]. حضرت رسول (ص)خطاب به علی (ع)می فرماید: «جبرئیل از جانب خداوند برایم پیام آورد که یا محمّد! خدا تو را از بین مخلوقاتش برگزید و به رسالت انتخاب کرد، علی (ع)را برگزید و برادر و وزیر تو قرار داد، باید دخترت را با او کابین ببندی. مجلس جشن ازدواج آنان در عالم بالا و در حضور فرشتگان برگزار شده است. خدا دو فرزند پاک و نجیب و طیّب و طاهر و نیکو به آنان عطا خواهد کرد.» (محمّد باقر مجلسی، پیشین، ج 43، ص 127 / علی بن عیسی الاربلی، پیشین، ص 95 / ذبیح الله محلاّتی، ریاحین الشریعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1368، ج 1، ص 157.)

[12]. «فَمَن حاجَّک فیه مِن بعدِ...» (آل عمران: 61)؛ کسانی که پس از ورود علم بر تو، جدال می کنند به آن ها بگو: بیایید تا ما فرزندان خودمان را و شما هم فرزندان خودتان را و ما زنان خودمان را و شما هم زنان خودتان را و ما نفوس خودمان را و شما هم نفوس خودتان را (برای مباهله و نفرین) دعوت کنیم و از خدا تقاضا نماییم که دروغگویان را مورد طرد و لعن خود قرار دهد. (ر. ک: ابراهیم امینی، فاطمه زهرا (س) بانوی نمونه اسلام، چ هفتم، قم، شفق، 1373، ص 100.)

[13]. آیه تطهیر: «انّما یُریدُ اللهُ لِیُذهبَ عنکُم الرِجسَ اهلَ البیتِ و یُطهِّرکم تطهیرا.» (احزاب: 33) زمانی که آیه 22 سوره روم (قُل لا اسئلکم علیه ...) نازل شد که می فرماید: «ای پیامبر (به مردم بگو) از شما در مقابل پیامبری اجری نمی خواهم، مگر دوستی با نزدیکانم»، گفتند: ای پیامبر خدا! چه کسانی نزدیکان تو هستند که واجب است آنان را دوست بداریم؟ حضرت فرمودند: علی و فاطمه و فرزندان آن ها.» (محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 43، ص 252.)

[14]. ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، چ 16، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1378، ج 17، ص 298 303 / قاضی نوراللّه شوشتری، پیشین، ج 2، ص 554 557.

[15]. قال رسول اللّه (ص): «مَثَلُ اهلِ بیتی فیکم مَثَلُ سفینةِ نوحٍ مَن رکبها نجا و مَن تَخلَّف عَنها رخّ فی النار (محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 23، ص 122 / شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا (ع)، ترجمه حمیدرضا مستفیذ و علی اکبر غفّاری، تهران، صدوق، 1373، ج 2، ص 27.)

[16]. محبّ الدین احمد طبری، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، بیروت، دارالکتب العربیه، 1397 ق، ص 16.

[17].  فاطمه زهرا (س) می فرمود: «آیا فراموش کردید سخنان رسول خدا را در روز غدیر که فرمود: هر که من مولا و رهبر اویم، علی نیز مولای اوست؟ و آیا فراموش کردید که به علی (ع)فرمود: یا علی! موقعیت تو نسبت به من همانند هارون به موسی پیامبر است؟» (قاضی نوراللّه شوشتری، پیشین، ج 21، ص 26 و 27 / عبدالحسین امینی، الغدیر، ترجمه اکبر ثبوت و محمّد شریف رازی، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، 1363، ج 1، ص 58.)

[18]. عبدالحسین امینی، پیشین، ج 7، ص 75.

[19]. البته پیامبر (ص)در این زمینه به حضرت زهرا (س) هشدار لازم را داده بودند و در هنگام رحلت خویش فرمودند: «دخترم! بعد از من مورد هجوم و ستم قرار خواهی گرفت. پاره تنم! هر کس تو را آزار دهد مرا آزرده و آنکه به تو بپیوندد، به من پیوسته ...؛ زیرا که تو از منی و من از تو ... هر کس از مردم به تو ستم کند، نزد خدا از او شکایت می کنم.» (قاضی نوراللّه شوشتری، پیشین، ج 19، ص 160 / محمّدباقر مجلسی، ج 43، ص 177.)

[20]. علی بن محمّد بن المغازلی، مناقب آل ابی طالب، ترجمه شهاب الدین مرعشی نجفی، طهران، المکتبة الاسلامیه، 1394 ق، ص 18 / اخطب ابی بکر خوارزمی، المناقب، نجف اشرف، المطبعة الحیدریه، 1385 ق، ص 94 / عبدالحسین امینی، پیشین، ج 1، ص 272 / قاضی نورالله شوشتری، پیشین، ج 6، ص 256.

[21]. ر.ک: نعمت اللّه قاضی، اسرار سیاسی اسلام و بررسی زندگی زهرای بتول و فرزندانش، تهران،پیروز،1349.

[22]. محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 53، ص 18 و 19 / ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ترجمه و شرح محمّد ابوالفضل ابراهیم، ج 14، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، 1385 ق، ص 193 / محمّد بن جریر طبری، دلائل الامامه، بیروت، الدراسات الاسلامیه، 1413 ق، ص 45.

[23]. ابن قتیبه دینوری، الامامة والسیاسة، ترجمه ناصر طباطبائی، تهران، ققنوس، 1380، ص 12 20.

[24]. «هنگامی که فاطمه (س) با عده ای از زنان دست حسن و حسین علیهماالسلام را گرفت و در حالی که پیراهن رسول خدا (ص)را همراه داشت، در دفاع از امام خود به مسجد رفت و پیراهن رسول خدا (ص)را بر در مسجد آویزان نمود و آن جمع وقتی خشم فاطمه زهرا (س) را دیدند (در این هنگام ستون های مسجد لرزیدند.) به همین دلیل، غاصبان عقب نشینی کردند و علی (ع)به سلمان گفت: دختر پیامبر را دریاب! به خدا قسم می بینم که مدینه همچون طوماری می خواهد به هم بپیچد و اهلش را فرو برد و غاصبان از ترس غضب فاطمه (س) ، علی (ع)را رها کردند. (مجلسی، پیشین، ج 43، ص 198 / ابن ابی الحدید، پیشین، ج 2، ص 52 و ج 6، ص 48 / ابراهیم امینی، پیشین، ص 146 و 149.)

[25]. عده ای از حضرت علی (ع)خواهش کردند که «تمنّای ما از حضرتت این است که بازمانده نبوّت را بخواهید یا شب را برای نوحه سرایی بر پدر اختیار نموده و روز آرام گیرد و یا بالعکس آن را برگزیند و زهرا (س) بعد از آگاهی از خواست مردم، روش سوگواری خود را تغییر داد و گاه بر سر قبر حمزه و شهدای احد می رفت و گاه در بقیع حاضر می گشت و سوگواری می نمود و یا دست طفلان خود را می گرفت و نزد پدرش می رفت.» (محمّد باقر مجلسی، پیشین، ج 43، ص 193 / سید احمد علم الهدی، اشک های فاطمه (س) ؛ پشتوانه علی (ع)، تهران، صدر، 1369، ص 38.)

[26] ر. ک: شیخ عبّاس قمی، رنج ها و فریادهای فاطمه (س) ، ترجمه محمدی اشتهاردی، قم، ناصر، 1369.

[27]. حضرت زهرا (س) گاه با فرزندان خود درد دل می کرد و می فرمود:« کجا رفت آن کسی که شما را دوست می داشت؟ کجا رفت آن کس که برای شما از همه مهربان تر بود؟ دیگر او نیست تا از در وارد شود. دیگر او نیست تا شما را بر شانه خود سوار کند.» (محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 43، ص 181 / ذبیح اللّه محلاتی، پیشین، ج 1، ص 245.)

[28]. شهیدمحمّدباقر صدر، فدک در تاریخ، ترجمه محمود عابدی، تهران، روزبه، 1360 و نیز: ناصر مکارم شیرازی، حضرت زهرا (س) و ماجرای غم انگیز فدک، مشهد، انجمن محبّان فاطمه، 1365، ص 18.

[29]. میرزا محمدتقی سپهر، ناسخ التواریخ، چ دوم، تهران، اسلامیه، 1363، ج 1، ص 144 و نیز ر. ک: سیدجمال الدین دین پرور، فاطمه بر کرسی رهبری، تهران، روزبه، 1355، خطبه حضرت در مسجد خطاب به ابوبکر.

[30]. آوای کوثر؛ خطبه حضرت زهرا (س) ، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1376، ص 49.

[31]. همان، ص 56 و 57 و نیز ر. ک: سیدعزالدین حسینی زنجانی، شرح خطبه حضرت زهرا (س) ، چ سوم، تهران، امیرکبیر، 1365

[32]. علاءالدین هندی، کنزالعمّال، ج 3، بیروت، مؤسسة الرساله، 1409 ق، ص 20 / جلال الدین عبدالرحمن سیوطی، تاریخ الخلفاء، تحقیق محیی الدین عبدالحمید، تهران، الحوراء، 1382، ص 68

[33]. ابن قتیبه دینوری، پیشین، ج 1، ص 12 / ابن ابی الحدید، پیشین، ج 2، ص 5.

[34]. حضرت زهرا (س) پس از خطابه غرّای خود در مسجد و دفاع از فدک و استیضاح خلیفه وقت، رسما به ابوبکر اعلام کرد: «اگر فدکم را پس ندهی تا زنده هستم با تو صحبت نمی کنم.» به همین دلیل، هر جا به ابوبکر برخورد می کرد، صورتش را برمی گردانید و با او حرف نمی زد. (علی ابن عیسی الاربلی، پیشین، ج 2، ص 103 / محمّد بن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، ج 8، ص 26 و 210 / جلال الدین سیوطی، پیشین، ص 67 / و نیز ر. ک: حسن سعید، پیام فاطمه (س) ، تهران، مدرسه چهل ستون، 1350، ص 35.)

[35]. حسن سعید، پیشین، ص 54 / محمّد دشتی، تحلیل و بررسی حوادث ناگوار زندگانی حضرت زهرا (س) ، قم، نشر امام علی (ع)، 1378، ص 150 170.

[36]. دو تن از علمای اهل سنّت نیز به این مسئله اشاره کرده اند. (ابوالحسن مسلم قشیری نیشابوری، صحیح مسلم، تحقیق موسی شاهین لاشین و احمد عمر هاشم، ج 4، بیروت، مؤسسه عزّالدین، 1407 ق، ص 125.) در صحیح بخاری، ج 4، ص 63 آمده است: «عده ای از عایشه نقل کرده اند فاطمه (س) بر ابابکر غضب کرد و با او سخن نگفت و همچنان بر این حال بود تا از دنیا رفت.»

[37]. خطبه حضرت زهرا (س) در هنگام عیادت زنان مهاجر و انصار از ایشان، ر. ک: علی ابن عیسی الاربلی، پیشین، ج 2، ص 18 / محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 43، ص 158 / محمّد دشتی، پیشین، ص 178 / محمّد بن جریر طبری، پیشین، ص 39 / ابن شهر آشوب، همان، ج 2، ص 205 / ابن ابی الحدید،همان،ج65،ص20.

[38]. حضرت زهرا (س) وصیت کرد: مرا شبانه، در آن هنگام که دیده ها همگی به خواب رفته اند، دفن کن و حضرت علی (ع)نیز چنین کرد. (محمد بن اسماعیل بخاری، پیشین، ج 5، ص 139 / محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 43، ص 183 و ص 214 / قاضی نوراللّه شوشتری، پیشین، ج 10، ص 453.)

[39]. از حضرت علی (ع)سؤال شد که علت دفن حضرت فاطمه (س) دختر پیامبر اکرم (ص)در شب چیست؟ ایشان فرمودند: «او از مردمانی (ملتی) خشمگین بود و کراهت داشت بر جنازه اش حاضر شوند و حرام است بر دوستان آنان و دشمنان فاطمه (س) که بر فرزندان آن حضرت نماز گزارند.» (محمّدباقر مجلسی، پیشین، ج 43، باب 37، ص 209.)                     

[40] مکارم شیرازی ، 1373، ج 23، ص 510

[41] حسنی،علی اکبر،تاریخ تحلیلی وسیاسی اسلام،فرهنگ اسلامی،تهران،1373،ص138 

[42] طبري ج 6 ص 932 ) طبری، محمّد بن جریر ، دلائل الامامه، الدراسات الاسلامیه، بیروت، 1413 ق             

 

 

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد