امروز یکشنبه, 03 تیر 1397 - Sun 06 24 2018

https://telegram.me/emamemobin

منو

تفسیر و علوم قرآنی

تربیت فرزند از دیدگاه حضرت زهرا(س)

فاطمه صادقیان[1]

چکیده:

نگاهی به گزارشهای تاریخ و سیره، نشان می‌دهد که زندگانی حضرت زهرا(س)، الگوی یک انسان کامل در مکتب اسلام است. مادر نمونه‌ای که با رفتار و گفتارش فرزندانی تربیت کرد که به گواه دوست و دشمن، سرآمد مردم زمان خود بودند.فاطمه(س)خود الگویی برای فرزندانش و همه زنان و مردان مسلمان در دوران زندگی کوتاهش بود. لکن از آنجا که احادیث درباره مناقب و خصلت‌های آن حضرت و خاندانش در طول تاریخ دستخوش حوادث شده است. مقاله حاضر به صورت توصیفی و کتابخانه ای تهیه شده و کوشیده است تا نقش تربیتی دخت گرامی رسول ا..(ص)را در خانواده‌اش بیشتر روشن کند.

واژگان کلیدی: تربیت فرزند، حضرت زهرا(س)

 

مقدمه:

کودك از زماني كه پا به عرصه وجود مي گذارد، روح او چون لوحي سفيد آمادگي پذيرش هر نقشي را دارد و اولين نقاشي كه شخصيت او را جزء به جزء ترسيم مي كند، مادر است. آنچه از كودكي بر ضمير شخص نقش مي بندد، در مراحل بعدي زندگي او آثار مهمي از خود برجاي مي گذارد. در روايتي آمده است؛ مادري نزد دانشمندي رفت و گفت: فرزندم چهار ساله است، از چه زماني بايد تربيت او را شروع كنم؟ مرد دانشمند جواب داد: اگر تاكنون تربيت او را آغاز نكرده اي، عمر او را بيهوده تلف ساخته اي؛ زيرا از موقعي كه اولين تبسم بر لبهاي طفل ظاهر مي گردد، زمان تربيت او آغاز مي شود[1].

بنابراین، اولاً بدون آگاهی از راه و رسم تربیت، نمی توان به سازندگی و پرورش فرزند پرداخت. کودکان در مراحل مختلف رشد خود، به راهنمایی ما نیاز دارند و باید براساس ضوابط و مقرراتی، اقدام به اصلاح آنها شود و مربی باید راه و روش های لازم را بداند؛ چرا که بدون آگاهی نمی توان به امر تربیت پرداخت. حتی گاه آگاهی نداشتن، موجب وارد آمدن آسیب هایی بر روان کودک می شود. ثانیاً آنچه در اصلاح و تربیت کودک مهم است. این است که والدین باید نظر و اطمینان کودکان را به خود جلب کنند تا تصمیم های آنان درباره فرزندانشان مؤثر باشد. چه نیکوست که کودک نسبت به آگاهی وتوانایی والدین، در امر تربیت اعتماد کنند و بدانند که والدین، خواهان خیر وسعادت او هستند و آنچه را انجام می دهند، به خاطر آسایش و خیر اوست. ضروری است که کودک درک کند والدین او افرادی هستند صمیمی، فداکار، آگاه و دارای تجربه که دغدغه خوشبختی او را در سر دارند و به هنگام اوقات تلخی ها، قصد ندارند که کودکشان را بیازارند و به او آسیبی برسانند، بلکه انگیزه شان از برخوردهای تندی که گاهی ممکن است با آنها داشته باشند، خدمت و تربیت آنان و به دنبال آن، رشد و تعالی آنان است. پس برای آنکه فرزندان، به همه رفتارهای والدین با آنها خوش بین و برای تمام رفتارهای آنان، توجه مثبتی داشته باشند، باید والدین، اعتماد سازی کنند و اطمینان آنان را به طور کامل به سوی خویش جلب نمایند[2].

اولين مكان مقدسي كه انسان در بدو تولد در آن پرورش روحي و جسمي مي يابد، محيط خانه و خانواده است و بي گمان سرنوشت هر انساني ريشه در روحيات و خصلتهاي كساني دارد كه در دوران طفوليت و خردسالي، نزديكترين انسانها به او بوده اند. رفتار پدر و مادر هر گونه كه باشد، براي كودكان كه از هر نوع رشد عقلي بي بهره اند، الگويي مؤثر خواهد بود تا بتوانند نيكيها و پليديها را بشناسند. از اين رو، نقش سازنده پدر و مادر و بويژه مادر، در تعيين سرنوشت فرزندان، بسيار در خور توجه است، دامن پدر و مادر محيط مناسبي جهت پرورش بذر سعادت و يا شقاوت در دل فرزندان است، زيرا كودكان با علاقه و پيوندي كه با اولياي خود دارند، آنها را نمونه و سرمشق خود قرار مي دهند و مي كوشند رفتارشان را با افعال آنها انطباق دهند[1].

اسلام، شخصيت آينده كودك را مرهون تربيت و پرورش و مراقبت پدر و مادر مي داند. پيامبر اعظم (ص) مي فرمايند: فرزندان خود را تربيت كنيد، چه در برابر آنان مسؤوليت بزرگي داريد[3].

ائمه (ع) با ظرافت، حساسيت و دقت نظر، مسايل تربيتي فرزندان به ويژه پرورش روح و شخصيت آنها را پي مي گرفتند بي شك توفيق بي مانندي كه اين بزرگواران و به ويژه حضرت زهرا (س) به عنوان الگوي مادر مسلمان، در تربيت كودكان داشتند، ناشي از معرفت عميق و صحيح ايشان از دستوراتي بود كه اسلام درباره انسان ارايه كرده و روش تربيتي و اخلاقي حضرت فاطمه (س) بهترين شيوه و تجربه براي ساختن نسلي پاك و سعادتمند است.  حضرت زهرا (س) كه خود، تربيت يافته دامان وحي بود، به خوبي مي دانست كه در تربيت اسلامي از چگونگي شيردادن به كودك و نگاه هاي محبت آميز مادر گرفته تا تمام حركات و اعمال و گفتارش، بر روحيه حساس آنها تأثير مي گذارد[3].او مي دانست كه بايد اماماني چون حسن و حسين (ع) و شيرزناني چون زينب و ام كلثوم را تربيت كند و نمونه هايي را به جامعه تحويل دهد كه آيينه و معرفت حقيقت روح اسلام باشند و حقايق و معارف قرآن در وجودشان جلوه گر باشد و انسانهاي كمال يافته اي كه از اين مكتب اعجازآميز بيرون مي آيند، به خوبي مي توانند روح پرعظمت و نيروي وصف ناپذير وجودي حضرت زهرا (س) را نشان دهند؛ وجود مطهر و روح بي آلايشي كه نسلي پاك را به تاريخ هديه كرد و در حقيقت، مادر روزگار همچو آن را به خود نديده و نخواهد ديد و برماست كه با به كار بستن شيوه هاي تربيتي آن حضرت، در تربيت و پرورش نسلي پاك همت گماريم تا از اين رهگذر، سعادت جاودان خود و فرزندانمان را تأمين كنيم.

 

رفتار و اخلاق عملي

با پند و اندرز نمي توان صحت و درستي اخلاقي را كه رعايت نمي شود، به ديگران اثبات كرد و آموخت. كسي كه مي خواهد ديگري را تربيت كند بايد در عمل، به آنچه مي گويد پايبند باشد. مادري كه به تربيت فرزند خود علاقه مند است، بايد خود، داراي فضايل اخلاقي باشد و همواره رفتار صحيح را رعايت كند تا فرزندانش با آسودگي خاطر، در عمل از او الگو گيرند. حضرت زهرا (س) با عمل به آنچه مي فرمود، فرزندانش را با اخلاق و رفتار اسلامي آشنا مي ساخت، چنان كه امام حسن (ع) مي فرمايد: مادرم، فاطمه (س) را ديدم كه شب جمعه در محراب خويش به عبادت ايستاده بود و پيوسته در ركوع و سجود بود تا اين كه سپيده صبح بردميد و از او مي شنيدم كه براي مردان و زنان مؤمن دعا مي كرد و نامشان را بر زبان جاري مي ساخت و براي ايشان بسيار دعا مي كرد، ولي براي خودش هيچ دعا نمي كرد، من به او گفتم: اي مادر چرا همان گونه كه براي ديگران دعا مي كني براي خود دعا نمي كني؟ فرمودند: " يا بني الجار ثم الدار، اي پسركم نخست بايد همسايگان را دريافت، آنگاه به خانه پرداخت. " حضرت نصيحتي را به فرزندش آموخت كه از شب تا به صبح به آن عمل كرده بود و چنين پند و اندرزي است كه اثر مي گذارد و تربيت مي كند[3].

 

برتري الگوي پرورش

با كمي دقت در برخورد عاطفي و منطقي حضرت زهرا سلام اللّه‏ عليها در مي‏ يابيم كه آن بانوي بزرگوار، در ساختن روح و شخصيت فرزندان گرامي ‏اش از ابزاري بسيار ظريف و دقيق استفاده كرده است، كه بسياري از آنها در حال حاضر، ميان روانشناسان تربيتي مورد بحث و بررسي قرار گرفته و خبرگان اين فن به نتايج مثبت آن ايمان آورده ‏اند .بي‏ شك، اين توفيق بي ‏نظير در تربيت كودكان، ناشي از شناخت عميق و صحيحي است كه اسلام در مورد انسان، ارايه داده است. بنابراين، اگر بگوييم هر مكتبي به اندازه شناخت درستي كه از انسان دارد، در نظام تربيتي خود، به توفيقاتي دست مي‏يابد، و چون دين آسماني و الهي اسلام از كاملترين و واقع ‏بينانه ‏ترين شناخت در مورد انسان برخوردار است، بيشترين توفيق را در قضيه تربيت نسل به دست آورده، سخن به گزاف نگفته ‏ايم. روش تربيتي و اخلاقي حضرت فاطمه(س) بهترين شيوه و تجربه براي ساختن نسلي پاك و سعادتمند است. از اين ‏رو، جا دارد كه پيروان و ارادتمندان مكتب اسلام با به كار بستن شيوه ‏ها و ظرايف تربيتي آن حضرت در رشد و تربيت نسلي پاك و پيشرو همت نموده، سعادت دنيا و آخرت فرزندان خود را بيمه كنند .يكي از عوامل مؤثر در تشكيل شخصيت فرزندان فاطمه زهرا (س) وراثت است، زيرا در اين خانواده مادر از مقام عصمت بهرهمند بوده، در وجود مطهر او هيچ رجس و گناهي راه ندارد، چنانچه در زيارت مطلقه امام حسين(ع) مي‏خوانيم:

گواهي مي‏دهم كه شما در اصلاب پاك و ارحام مطهر بوديد و هيچ غباري از شرك و جهالت، بر دامن شما ننشست[4].

امام حسين(ع) در روز عاشورا، اين حقيقت را يك بار ديگر بازگو كرد، تا از اين طريق بر حقانيت خود تأكيد ورزد بدين خاطر در آن روز تاريخي فرمود: شهامت، آزادي ‏منشي و كرامت خود را مرهون پاكدامني و طهارت مادرم زهرا(س) هستم. در واقع، عاشورا محصول تربيت و نتيجه آموزش هاي حضرت زهرا سلام ‏اللّه‏ عليها بود، زيرا اركان اصلي اين قيام بي‏نظير با شيوه‏هاي تربيتي فاطمه زهرا(س) تربيت يافته بودند. به عبارت ديگر، صحنه كربلا تأييد الهي بودن روش تربيتي صديقه كبرا(س) بود.

 

شيوه ‏هاي تربيتي حضرت زهرا(س)

متخصصان تعليم و تربيت در مورد نقطه شروع پرورش و تأثيرگذاري بر جان و روان كودك و به بيان ديگر، سن شروع تربيت كودك، نظرات مختلفي ابراز كرده ‏اند. گفتني است كه اسلام در اين رابطه، نظرات متقن و دقيقي ارايه كرده كه بررسي تمام آنها از حوصله اين نوشتار خارج است، ليكن يكي از ابتدايي ‏ترين مراحل پرورش و اثرگذاري در روح كودك و نام گذاري دانسته است. نام گذاري، براي طفل اهميت فوق ‏العاده ‏اي دارد، زيرا اولين چيزي كه در فهم لطيف و حساس كودك، راه پيدا مي‏كند، نام و شهرت اوست. اينكه اين نام چه بار فرهنگي و معناداري را حمل مي‏كند، تأثير شگرفي در روح و روان او دارد .بدين جهت اميرالمؤمنين (ع) يكي از حقوقي را كه فرزندان بر عهده پدر دارد نام نيكو و پسنديده مي ‏شمارد ومي‏ فرمايد: «حق الولد علي الولد أن يحسن اسمه» تعيين نام مناسب، حقي است كه فرزند بر ذمه پدر خود دارد[4].

با در نظر گرفتن مطلب فوق، بايد اذعان داشت كه حضرت زهرا(س) با همفكري و همكاري پيامبر (ص) و علي(ع) زيباترين نام ها را براي فرزندان خود انتخاب نمود و از اين جهت، حقي كه بر ذمه داشت به بهترين شكل ممكن ادا كرد.

 

پرورش شخصيت توحيدي

پدران و مادران مكلفند تا فرزندان خويش را با روحيه خداپرستي آشنا سازند و شوق عبادت و تقرب به خالق بي همتا را در آنان پرورش دهند. كودكاني كه از نخستين روزهاي حيات خويش، با ايمان به خدا تربيت مي شوند، اراده اي قوي و رواني نيرومند دارند. از همان دوران كودكي، رشيد و باشهامت هستند و نتايج درخشان ايمان، از خلال گفتار و رفتارشان به خوبي مشهود است[5]. از اساسي ترين مسايلي كه بزرگ بانوي اسلام، در منطق رفتاري خود در تربيت كودكانش بر آن تأكيد مي ورزيد، توجه به روحيه عبادت و حس خداپرستي در فرزندانش بود.  حضرت زهرا (س) چنان شوق بندگي و عبوديت و خضوع در برابر معبود را در دل و جان فرزندانش تقويت مي كرد كه آنان بهترين كارها و بالاترين لذتها و زيباترين دقايق را لحظات عبادت و تقرب به خدا مي دانستند[6]. حضرت زهرا (س) روحيه تعبد و بندگي را از كودكي به فرزندانش مي آموخت و آنقدر در اين كار جدي و قاطع بود كه نمي گذاشت احدي از اهل خانه خوابش ببرد و مي فرمود، "محروم است كسي كه از بركات شب قدر محروم بماند.
گويا فاطمه (س) مي خواهد از دوران كودكي در قلب پاك فرزندان خود جمال خدا را به تجلي و جان و زبانشان را به حلاوت و شيريني عبادت آشنا كند و محبوب راستين را به آنان نشان بدهد تا در جواني جذب جلوه هاي دروغين نشوند. اين روش تربيتي فاطمه (س) به عنوان يك سنت بسيار پسنديده و قابل اجرا، در گفتار امامان معصوم نيز به چشم مي خورد[6].

 

پرورش شخصيت عاطفي

يكي ازمهمترين نيازهاي هر كودك برخورداري از عواطف پاك و مهر و محبت خانواده و خويشاوندان و والدين است. هنگامي كه كودك از زلال محبت خانواده سيراب شد و عطش محبت و توجه عاطفي او برطرف گرديد، با دلي آرام و سلامت و پرنشاط پا به عرصه اجتماعي مي گذارد تا همگان از بركات وجود او بهره مند شوند. يكي از راههاي پرورش شخصيت عاطفي كودك، ابراز محبت به كودك است [6].

 

پرورش روحيه ايثار

مقدم داشتن ديگران بر خود، اصلي بسيار ارزشمند و انساني است كه هر كس، نمي تواند دارنده آن باشد. حضرت زهرا (س) فرزندانش را با چنين روحيه اي پرورش داده بود[6].

آن جا كه پس از يك روز گرسنگي، وقت افطار، در به صدا درمي آيد و گرسنه بي سرپرستي درخواست طعام مي كند، پس از آن كه حضرت علي (ع) و فاطمه (س) طعامشان را كه قرص ناني بود تقديم آن فقير مي كنند، فرزندان آنها نيز كه پرورش يافته چنين پدر و مادري هستند، ديگران را بر خود مقدم مي شمارند و قرص نان خود را به فقير مي دهند و اين عمل تا سه شب تكرار مي شود و نتيجه اين روحيه ايثار و از خود گذشتگي، آن مي شود كه فرزندان بزرگوار آن حضرت تمام هستي خود را براي پيشرفت و تكامل انسانيت فدا مي كنند.

 

اعتقاد به عقيقه

عقيقه (قرباني) و صدقه از مستحباتي است كه در اسلام، تأكيد زيادي بر آن شده است. نقل شده است كه فاطمه (س) هر گاه صاحب فرزندي مي ‏شد، براي آنها گوسفندي عقيقه مي ‏داد، سپس روز هفتم، سرشان را مي‏تراشيد و برابر وزن موهاي آنها نقره صدقه داده، براي قابله و همسايه‏ ها هديه مي‏فرستاد و ديگران را در شادي خود سهيم مي‏كرد. يكي ديگر از سنت هاي جاري در زندگي صديقه كبرا (س) گفتن اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ فرزند بود. آن حضرت به خوبي مي‏دانست كه بايد كودك را از همان لحظات اول زندگي با كلماتي چون اللّه‏، محمد، نماز ... آشنا كرد كه اين آشنايي، به يقين در جهت گيري تمايلات روحي او به ملكوت اعلا اثر خوهد گذاشت[7].

 

عواطف مادري و نقش آن در تربيت فرزند

روح انسان به گونه ‏اي ساخته و پرداخته شده كه نياز به محبت و عطوفت، يكي از اساسي‏ ترين نيازهاي روحي او محسوب مي‏شود؛ بدين جهت كودكان محروم از اين نياز فطري، دچار كمبودها و مشكلات رواني و گاه نواقص جسمي خواهند شد. بر اساس تحقيقات دامنه داري كه در اين زمينه به عمل آمده است، بسياري از بزهكاري هاي افراد مختلف ريشه در خلأ عاطفي آنها دارد و چنانچه جامعه اي در زمينه اشباع رواني و اقناع نيازهاي فطري فرزندان خود، توفيقي به دست آورد، كمتر شاهد ناهنجاريهاي فردي و اجتماعي خواهد بود.
حضرت فاطمه(س) كه خود از سرچشمه محبت و عطوفت رسول خدا(ص) سيراب گشته و قلبش كانون محبت به همسر و فرزندان خود بود در اين جهت نيز وظيفه مادري خود را به بهترين شكل، انجام مي‏داد. سلمان مي‏گويد: روزي فاطمه زهرا(س) را ديدم كه مشغول آسياب بود. در اين هنگام، فرزندش حسين گريه مي‏كرد و بي ‏تاب بود. عرض كردم، براي كمك به شما آسياب كنم يا بچه را آرام نمايم؟ ايشان فرمود: من به آرام كردن فرزندم اولي هستم، شما آسياب را بچرخانيد[7].

 

توجه به نيازهاي كودك

يكي از عوامل مؤثر در سلامت و نشاط روحي و جسمي فرزند، تغذيه و بهداشت است. تأمين اين گونه نيازها كه جسم و روح كودك را آرام و آسوده نگه مي ‏دارد، سلامتي و صلابت روح او را تا پايان عمر تضمين مي‏كند. ناهنجاري هاي فراواني كه در انسانهاي بزرگ ديده مي‏ شود، به نوعي ريشه در نيازهاي اين دوره از زندگي آنها دارد. علاوه بر اين، نبايد از تأثيرگذاري متقابل روح و جسم غافل بود. بي ‏شك، يك جسم بيمار، روح را افسرده و بي ‏نشاط مي‏سازد، همان گونه كه روح افسرده، موجب اخلال در فعاليتهاي بدن مي‏گردد.
بارها در تاريخ خوانده ‏ايم كه گاه، فاطمه زهرا(س) شكم فرزندانش را به قيمت گرسنگي خود، سير مي‏كرد .زماني كه مسلمانان به علت كمبود آب، سخت در مضيقه بودند، فاطمه (س) حسن و حسين (ع) را نزد پيامبر(ص) برد و عرض كرد: اي رسول خدا فرزندان من خردسالند و تحمل تشنگي در توان آنها نيست. پيامبر (ص) كه نگراني دخترش را در اين رابطه، بجا و به موقع ديد، زبان مباركش را در دهان حسن و حسين(ع) قرار داد و با تر كردن دهان آنها، حضرت زهرا را از نگراني در آورد و آن دو طفل كوچك را نيز از تشنگي مفرط نجات داد[8].

عطوفت و مهر مادري در حضرت زهرا(س) به قدري بود كه در لحظات پاياني عمر خود، سخت نگران حال فرزندانش بود. شايد بيشترين نگراني آن حضرت براي محروميت آنها از مادر بود، زيرا او مي‏ دانست كه پس از شهادتش، هيچ كس نمي ‏تواند مهر و محبت مادري را نسبت به آنها داشته باشد. فاطمه زهرا (س) براي اينكه فرزندانش از اين نعمت بزرگ يعني محبت مادرانه، محروم نمانند، به حضرت علي(ع) پيشنهاد كرد و از ايشان خواست كه پس از او، كسي را به همسري انتخاب كند، كه بتواند از عهده اين مهم برآيد[8].

پس از رحلت رسول گرامي (ص)، مقداري از غم هاي حضرت زهرا (س) به محروميت فرزندانش از محبت پيامبر(ص)، مربوط مي ‏شد و گاهي با قلبي سوزان، خطاب به فرزندانش چنين مي‏گفت: كجا رفت پدرتان (پيامبر(ص)) كه شما را عزيز مي‏داشت؟ او شما را بر دوش خود سوار مي‏كرد و به شما مهرباني مي‏نمود. كجا رفت جد بزرگوارتان كه از همه به شما مهربانتر بود، آن گونه كه نمي‏گذاشت شما بر روي زمين راه برويد و هميشه شما را در آغوش خود داشت؟ آه كه ديگر او را نمي‏بينم كه شما را بر دوش گرفته باشد[7].

نام گزيني و نقش آن بر فرآيند رشد شخصيت

برگزيدن نام نيك از جمله عوامل بستر ساز فرآيند تربيت ديني است . نام نيكو ، نماد هويت و شخصيت آينده هر فرد است . هويت هر كسي از متغيرهاي فراواني اثر مي پذيرد كه يكي از اولين متغيرهاي دخيل در شكل گيري هويت نام اوست . نام همراه هميشگي انسان تا قيامت است و حتي به شهادت برخي از روايات ، در قيامت نيز انسان را به نام دنيايي وي فرا مي خوانند. هنگام حشر و فراخواني آدميان ، آنان را به اسم هايشان صدا مي زنند . يكي از كاركردهاي روان شناختي مهم نام خوب « همانند سازي » است . نام هاي خوب موجب مي شوند كه هر فرد با بزرگاني كه نام وي بر آنان يكي است ، همانند سازي كند . در روايت آمده كه حتي پيش از تولد نوزادان ، براي وي نامي برگزينيد. اين امر در انتخاب نام فرزندان حضرت فاطمه ( س ) نيز بخوبي هويداست كه با مسمي و مفهوم و حتي زيبا و موزون نام گذاري ها صورت گرفته كه اين نشان از درك عميق حضرت و همسرشان به اين امر مهم روانشناختي است .

در روايات آمده است :  وقتي كه در نيمه ماه مبارك رمضان سال سوم هجري قمري اولين مولد فاطمه (س)  چشم به جهان گشود ، فاطمه ( س ) به علي ( ع ) گفت : نام او را انتخاب كن . علي ( ع ) فرمود : من در نامگذاري بر پيامبر خدا ( ص ) سبقت نمي گيرم . پس او را نزد حضرت رسول ( ص ) بردند . پيامبر او را بوسيد و فرمود : چه نامي برايش انتخاب كرديد ؟ حضرت علي ( ع ( جواب داد : قبل از شما نامي براي او انتخاب نكرديم . پيامبر ( ص ) فرمود : من هم براي خداي خويش سبقت نمي گيرم . جبرئيل از طرف خداوند نازل شد و تبريك پرودگار را به پيامبرش رساند و عرض كرد : خداوند عزوجل امر مي كند كه چون نسبت علي ( ع ) به شما مانند نسبت هارون به موسي ( ع ) است او را به نام فرزند هارون بگذار . پيامبر ( ص ) فرمود : نام او چه بود ؟جبرئيل جواب داد :« شُبَّر». پيامبر ( ص ) فرمود : زبان من عربي است ، جبرئيل عرض كرد : معادل آن در زبان عربي « حسن »  است[9].

 

فداكاري براي مديريت خانواده

ز ديگر رفتارهاي عملي والدين كه در تربيت فرزندان نقش مهم و در تحكيم بنيان خانواده واداره دسته جمعي آن موثر است ، فداكاري والدين براي مديريت خانواده است . وقتي فرزندان فداكاري والدين خود را در حفظ بنيان خانواده و گرم نگه داشتن آن بطور عملي مشاهده كنند . متعاقبا اين احساس فداكاري در وجود آنها نيز به فعل در آمده و در مسئوليت پذيري آنها در آينده براي حفظ بنيان خانواده موثر خواهد بود . حال خانواده اي كه در آن نقش فرزند را دارند يا خانواده اي كه در آينده در آن نقش يكي از والدين را ايفا خواهند كرد.  در روايت زير كه از قول حضرت علي ( ع ) در مورد بانوي بزرگوار اسلام بيان شده مي توان به چگونگي ايفاي اين نقش توسط حضرت فاطمه ( س ) در خانواده پي برد.  همسر بزرگوار حضرت فاطمه(س) ،‌حضرت علي ( ع ) از فداكاري و جانبازي حضرت در مديريت خانواده سخن گفته و با لحني شور انگيز ايشان را مي ستايد و شرح تلاش و كوشش فداكاريهاي همسرش را به يكي از دوستان خود از قبيله اسعد اين چنين بازگو مي كند : آيا نمي خواهي از فاطمه به تو بگويم ؟ با اينكه او دختر پيامبر اسلام و از محبوب ترين افراد نسبت به پيامبر اسلام بود ، ‌ولي در منزل من آنقدر كوزه بدوش كشيد كه سينه اش صدمه ديد ، و آنچنان با دستاس گندم آرد نمود كه دستهايش تاول برداشت و آنقدر در نظافت و پاكيزگي محيط زندگي جارو بر منزل كشيد كه رنگ لباسهايش تغيير پيدا كرد ، آنقدر زير ديگها را با هيزم روشن كرد كه رنگ لباسش دود آلود گشت[9].

 

بي تفاوت نبودن در مورد آموزشهاي ديني

 در روايت آمده كه پيامبر ( ص ) مي فرمايد : واي بر حال فرزندان آخر الزمان  به خاطر پدران و مادرانشان از ايشان پرسيده شد آيا از پدران و مادران مشرك آنان؟  حضرت فرمود : نه از پدران و مادران مومن آنان كه هيچ چيز از احكام و واجبات ديني را به آنان نمي آموزند و اگر فرزندان هم چيزي آموختند ، پدران و مادران مانع مي شوند . در برابر ، از آنان در دنيا به سرمايه ناچيزي راضي هستند و من از چنين پدران و مادراني بيزارم و آنان از من روي گردانند. همين روايت بيانگر اهميت و جايگاه آموزه هاي ديني در ميان آموزشهاي فرزندان است كه اين مسئوليت مهم بر دوش پدر و مادر به عنوان اولين آموزگارهاي فرزندان است حال اگر خود قادر بر انجام آن هستند خود اين مسئوليت را بر عهده گيرند يا به اهل آن ارجاع دهند .  در ذيل به روايتي از توجه حضرت زهرا (س) كه در آن توجه حضرت را به دريافت آموزه هاي ديني و منبع دريافت آنها به خوبي هويداست اشاره مي شود . در ضمن به احترام و توجه به علايق فرزندان اشاره دارد كه توجه به استعدادهاي آنها در رشدشان موثر خواهد بود. در روايت است  : امام حسن ( ع ) در دوران هفت سالگي به مسجد مي رفت و پاي منبر رسول اكرم ( ص ) مي نشست . و آنچه در مورد وحي از آن حضرت مي شنيد در برگشت به منزل ، براي مادرش فاطمه ( س( نقل ميكرد و حضرت ( بدين ترتيب كه همچون يك خطيب روي متكائي مي نشست و سخنراني مي نمود و در ضمن سخنراني آنچه كه از پيامبر ( ص ) فرا گرفته بود بيان مي كرد[10].

 

ادب رفتاري والدين و نقش آن در تربيت فرزندان

 ادب از جمله آموزه هاي اخلاقي تمام مكاتب بشري و حتي مكاتب غير بشري است . ادب از آموزه هاي مهم اسلامي است كه نشانگر اوج شخصيت والاي يك فرد و نمود رسوخ تمام آموزه هاي ديني در جان و وجود يك مومن است ، كه حال اين ادب در نمود بالاتر ادب به پروردگار و در نمود پايين تر ادب به خلق وي مي باشد .  از جمله نحوه هاي آموزش در روان شناسي امروز الگوي عملي شدن خود پدر و مادر براي فرزندان است . نصيحت نمودن كودكان ضرورتاً نياز به بيان و گفتار و تعليم زباني ندارد بلكه مي توان با بهترين روش كه همانا الگوي عملي است تمام آموزه هاي اخلاقي را به فرزندان آموزش داد .  از آن جهت كه فرزندان بيشترين ارتباط را حداقل در سالها ي اوليه زندگي با والدين خود دارند و بسياري از رفتارهايشان از طريق همانند سازي با والدين در آنها ايجاد مي شود .والدين ميتوانند با اصلاح عمل خود بهترين الگو و مربي براي فرزندان خود باشند . حضرت علي ( ع ) و حضرت فاطمه ( س ) خود از بالاترين بينش توحيدي برخوردار بوده و اين بينش آنچنان در تار و پود وجودشان جاي گرفته بود كه تمام اعمال ، كردار و گفتار آنها تحت تاثير مستقيم اين بينش قرار گرفته بود و از اين جهت بهترين نمونه و الگوي عملي ِ آموزش ِ آموزه هاي اخلاقي ناب و اصيل اسلامي براي فرزندانشان بودند.  از آن جمله از الگوهاي عملي ادب رفتاري و گفتاري آنها بود ، كه در روايت هاي ذيل به چند مورد اشاره شده كه هر فرزندي با مشاهده آنها بدون هيچ گونه تعليم گفتاري در مدرسه اي عملي آموزه هاي لازم را دريافت مي كردند[10].

 

بازي با كودكان، روش مؤثر تربيت

علي‏رغم اينكه ظهور اسلام در محيطي كاملاً بي‏ فرهنگ و دور از تمدن بود، اما برنامه و شيوه‏ هاي ارايه شده از طرف اولياي دين، هميشه با انسانها از هر تمدن و فرهنگي سازگار است .از جمله مواردي كه در شيوه تربيت حضرت زهرا (س) جايگاه خاصي داشت، تحرك و بازي كودكان بود. اين فعاليت و تكاپو به قدري براي سلامتي و رشد مناسب كودك، ضروري است كه حتي براي تشويق آنها به تحرك و بازي، بزرگترها نيز بايد تن به بازي و جست و خيز بدهند .بازي، شيوه اي است كه تأثيرات مثبت و گوناگوني را بر روحيه فرزند به جا مي گذارد، خلاقيت او را شكوفا و عواطف كودكان را از محبت سيراب مي سازد. بازي كودكانه مادر با فرزندان، رشد جسمي و فكري كودك را سرعت مي بخشد و احساسات پاك مادري را به او منتقل مي كند، نشاط، شادابي و خلاقيت، ابتكار و نوآوري و اعتماد به نفس را در او ايجاد و زمينه را براي ظهور استعدادهاي نهفته كودك فراهم مي آورد. حضرت فاطمه (س) از همان دوران كودكي با فرزندانش همبازي مي شد و به اين نكته نيز توجه داشت كه در بازي، آنها را در حد طاقتشان با عبادت آشنا سازد، به گونه اي كه حضرت در شب بيست و سوم ماه مبارك رمضان كودكان خود را به بيداري و نخفتن دعوت مي كرد . حضرت فاطمه (س) در قالب بازي و شوخي، شخصيت كودك را تقويت ساخت و او را به داشتن نيكي ها و ارزشهاي اكتسابي تشويق و راهنمايي كرد. بازي در دوران كودكي به منزله واكنش كودك در برابر عوامل محيطي و بروز استعدادهاي نهفته  اوست كه تأثيرات آن در كنار تقويت جسم و افزايش بنيه كودك، قابل توجه است. همچنين بازي، در تقويت نيروي ابداع و ابتكار كودك بي‏ نهايت، مؤثر است. بنابراين غفلت از بازي به هيچ وجه به صلاح كودك و والدين او نيست. همبازي شدن رسول معظم اسلام(ص) با فرزندان دخترش زهرا بيانگر اين نكته مهم است كه بازي و تحرك كودك، يكي از لوازم تربيت صحيح محسوب مي‏شود. حضرت علي(ع) و فاطمه زهرا(س) در خانه به بازي بچه ها توجه كافي مبذول مي‏داشتند و همين امر، موجب شادابي و نشاط روزافزون آنها مي‏ شد. در مقابل، خانه‏ هايي كه براي كودك، محيط مناسب و دلنشين براي بازي و تحرك نيست، در روحيه و شخصيت اعضاي خردسال آن خانه، اثر نامطلوبي دارد، نبايد فراموش كرد كه تحرك و بازي، اقتضاي طبيعت و سن كودك است و پدر و مادر وي وظيفه دارند شرط و لوازم اين مهم را براي كودكان خود فراهم سازند. حضرت فاطمه(س) از همان دوران كودكي با فرزندانش همبازي مي‏شد، و به اين نكته نيز توجه داشت كه در بازي، نوع الفاظ و حركات مادر، سرمشق كودك، قرار مي‏گيرد؛ بنابراين بايد از الفاظ و جملات مناسبي استفاده كرد. علاوه بر اين بايد در قالب بازي و شوخي، نفس كودك را تقويت نموده، او را به داشتن مفاخر و ارزشهاي اكتسابي تحريك و تهييج كرد. اينها همه مرهون در پيش گرفتن شيوه ‏هاي صحيح در اين رابطه است[7].

 

نتيجه :

با مطالب ارائه شده هر چند اندك ، به نقش اساسي والدين ، خصوصا مادر در سعادت و شقاوت نسل پي برديم . بي ترديد ، ‌سرنوشت هر انساني ريشه در روحيات و خصلتهاي كساني دارد كه در دوران طفوليت ، نزديكترين انسانها به او بودند . از طرف ديگر در اين دوران مادر نزديكترين فرد به انسان بوده ،‌ نقش سازنده و ي در تعيين مسير فرزند ، بي نهايت در خور توجه و امعان نظر است . نقطه ي آغازين سعادت يا شقاوت انسانها دامن مادر و محيطي است كه مادر ركن اساسي آن محسوب مي شود پس ميتوان گفت از اين جهت كودك مانند مومي است كه در ميان دستان قدرتمند مادر قابليت تبديل به هر شكل و هياتي را دارد . با كمي دقت در برخورد عاطفي و منطقي حضرت فاطمه ( س ) در مي يابيم كه اين بانوي بزرگوار در ساختن روح و شخصيت فرزندان گرامي اشان از ابزاري بسيار ظريف و دقيق استفاده كرده است ، كه بسيار ي از آنها در حال حاضر ميان روان شناسان تربيتي مورد بحث و بررسي قرار گرفته و خبرگان اين فن به نتايج مثبت آن ايمان آورده اند . بي شك ،‌ اين توفيق بي نظير در تربيت كودكان ، ناشي از شناخت عميق و صحيحي است كه اسلام در مورد انسان ارايه داده . بنابراين اگر بگوييم هر مكتبي به اندازه شناخت درستي كه از انسان دارد ، در نظام تربيتي خود به توفيقاتي دست مي يابد ،‌ و چون دين آسماني والهي اسلام از كاملترين و واقع بينانه ترين شناخت در مورد انسان برخوردار است ، بيشترين توفيق را در قضيه تربيت نسل بدست آورده است.  روش تربيتي و اخلاقي حضرت فاطمه(س) بهترين شيوه و تجربه براي ساختن نسلي پاك و سعادتمند است . از اين رو جا دارد پيروان و ارادتمندان مكتب اسلام با به كار بستن شيوه ها و ظرايف تربيتي آن حضرت در رشد و نسلي پاك و پيشرو همت نموده ،‌ سعادت دنيا و آخرت فرزندان خود را بيمه كنند.  فرزنداني كه يكي با صلح خود ، ديگري با قيام خود ، و آن يك با صبر و پايداري خود نهال اسلام و بقاي اصل بشريت را آبياري كرده و رشد دادند . امام حسين ( ع ) در عاشورا اين حقيقت را چنين بازگو مي كنند : « شهامت ،‌آزاد منشي و كرامت خود را مرهون پاكدامني و طهارت مادرم زهرا ( س ) هستم. پس مي توان گفت صحنه كربلا تاييد الهي بودن روش تربيتي صديقه كبري ( س‌) بود.

 

منابع: 

1- رشيدپور،مجید(1365). تربيت كودك از ديدگاه اسلام، تهران: انتشارات انجمن اولیا و مربیان.

2- قائمی، علی(1368). تربیت و بازسازی کودکان، تهران: انتشارات امیری.

3- نیلی پور، مهدی(1391). فرهنگ فاطمیه(الفبای شخصیت حضرت زهرا(س))، اصفهان: انتشارات مرکز فرهنگی شهید مدرس.

4- دشتی، محمد(1386). نهج البلاغه، قم: موسسه فرهنگي انتشاراتي زهد.

5- فلسفی، محمدتقی(1390). گفتار فلسفی: کودک از نظر وراثت و تربیت، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

6-انصاری، عذرا(1372). جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)، تهران.

7- علامه مجلسی، محمدباقر(1385). بحارالانوار، قم: انتشارات حکمت.

      8- ابن شهر آشوب، محمدبن علی(1379). مناقب آل ابی طالب، قم: مؤسسه انتشارات علامه.

9- صفری، حلیمه(1382). الگوهاي رفتاري حضرت فاطمه زهرا ( س )، تهران: انتشارات مشهور.

10- جوکار، منصوره و خلجی، زهرا(1391). صد آموزه زیبا از سیره عملی فاطمه(س)، قم: انتشارات یاقوت.

 

 



[1] - کارشناسی ارشد مشاوره، معلم ناحیه 4 اصفهان، کدپرسنلی: 96219741، تلفن تماس: 09132861226

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد

مجوز استفاده از قالب مذهبی یاسین براي اين دامنه داده نشده , برای دریافت مجوز قالب بر روی لینک ، ( درخواست مجوز ) کلیک کنید