امروز پنج شنبه, 03 خرداد 1397 - Thu 05 24 2018

https://telegram.me/emamemobin

منو

تفسیر و علوم قرآنی

نگرش حضرت فاطمه زهرا (س) به جامعه ایده آل

علی اصغر رستگاری1 ٬ مریم کدخدایی2

چکیده :

تربیت صحیح در تمام سنین نیاز به الگو و اسوه دارد ، خلاصه در سنین حساس و نقش پذیر جوانی که چه کسی و چه سخنی بهتر از حضرت فاطمه زهرا (س) ، چرا که گفتار  ،  سیره و رفتار معصومان علیهم السلام راهنمای بشریت در جهت آیین صحیح زیستن است . هدف این مقاله ترسیم سیمای معمار تمدن نبوی (ص) و مدنیت علوی در جامعه ایده آل است که با روش جمع آوری اسناد و مدارک مرتبط و به شیوه کیفی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است . این جامعه در سخنان حضرت صدیقه کبرا (ع) به وضوح و روشنی با ذکر تمام جزئیات و ویژگی های آن معرفی شده است . در تاریخ ، فرهنگ و تمدن ایران پس از اسلام حضرت فاطمه زهرا (س) یکی از چهره های مستمرالهام آفرین برای مصلحان اجتماعی خیرخواه ، فعالان سیاسی حق طلب و متدینان راست کیش می باشد.

 کلید واژه ها : حضرت فاطمه زهرا (س) ، جامعه ایده آل ، تربیت ، الگو ، سیره

1-      مقدمه

 منزلت قرآنی

سخن گفتن از شخصیت حضرت فاطمه (س) که دارای عظمت ویژه و پرورش یافته رسول خدا ، بسیار دشوار است . از آنجا که جایگاه آن حضرت در قرآن با توصیف قرآن و منزلت این کتاب آسمانی از زبان فاطمه(س)  ارتباط بسیار نزدیکی دارد ، آیاتی در قرآن وجود دارد که در حق ایشان نازل شده و یا به گونه ای شخصیت آن حضرت را مورد توجه قرار داده و موقعیت و شأن آن حضرت را بیان می کند . در سوره کوثر خداوند می فرماید: ما به تو کوثر دادیم ، کوثر از ریشه کثرت گرفته شده و به چیزی گفته می شود که زمینه بسیار و خیر فراوان دارد. در جمله های بعدی می گوید: دشمن تو ابتر خواهد بود ، نشان می دهد که کوثر در برابر ابتر است ، یعنی ما به تو کسی را اعطا کردیم که بر خلاف دشمن تو منشاء خیرات و برکات و فرزندان بسیاری است . امام فخررازی این سوره را از شواهد اعجاز قرآن می داند که خبر از غیب داده و امروزه میلیون ها انسان از نسل پیامبر و فرزندان فاطمه هستند . قرآن کریم با وصف زیبایی از پیامبر می خواهد که نسبت به چنین نعمتی سپاسگزاری کند زیرا حضرت فاطمه(س) منشاء خیر و برکت و بالندگی است]1[ . مفسران دیگری می نویسند که کوثر اولاد پیامبر است و این سوره در پاسخ به شماتت دشمنان آن حضرت نازل شد که می گفتند او فرزندی ندارد ، لذا معنای آیه این می شود که ما به تو کسی را دادیم که نسل تو از او در طول زمان باقی می ماند. در سوره احزاب آیه 33 می فرماید: همانا خداوند می خواهد از شما خاندان پیامبر ، پلیدی را ببرد و شما را به طهارتی کامل و ویژه پاک و مطهر سازد . بر طبق گزارش از صحابه پیامبر و مفسران اهل سنت آیه تطهیر در شأن اصحاب کساء نازل شده و منظور از اهل بیت آنان هستند . نکته مهم این است که پیامبر آگاه ترین مردم در جهت تبین معانی و اشارات و اهداف قرآن است ، تفسیر آیه رابیان نموده و مصداق آن را به صورت انحصاری ، مشخص نموده است و جایی برای بیان دیگران باقی نگذاشته است و نباید به اقوال و احتمالات دیگر توجهی بشود . از سوی دیگر روایاتی با تفاوت در مقدار زمان آن از صحابه نقل شده]2[ که شاید کسانی به اندازه مشاهده و حضور خود در مدت شش تا نوزده ماه دیده اند که پیامبر هر گاه برای نماز بیرون می رفت به در خانه فاطمه می آمد و می گفت : الصلاه یا اهل البیت ! انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا . حتی در دسته ای از روایات ، از یکی از همسران پیامبرو به احتمال قوی ام سلمه نقل شده که هنگام نزول آیه تطهیر، از پیامبردر خواست می کند که در جمع «اهل بیت» حضور یابد و پیامبر با تعبیرهای مختلفی که در این روایات نقل شده فرموده اند : انک الی الخیر ، انت من ازدواج النبی ، تو بر خیر هستی ، تو از زنان پیامبری ، اما جایگاه و مرتبه اهل بیت را نداری . بدون شک این مرتبه از توصیف ، حاکی از اراده پاکی و انتساب ویژه ای برای فاطمه زهرا (س) و همسر و فرزندانش ، و نشانه عظمت و اهمیت آنان است و بزرگترین دلیل بر عصمت فاطمه زهرا (س) از هر گونه گناه و آلودگی است . پس می توان در مقایسه با زنان دیگری که در قرآن نامشان یاد شده ، اعم از دختران و همسران پیامبر و یا کسانی که در تاریخ بشریت تأثیر گذار بوده به صراحت گفت که تعبیری این چنین نیامده است .

جایگاه ایشان در روایات اهل سنت

در منابع تفسیری ، روایی و تاریخی اهل سنت صدها روایت در شأن و منزلت حضرت فاطمه دیده می شود که در اینجا به نمونه ای بسیار کوتاه از آنها اشاره می کنیم . الف) وجود حضرت فاطمه قبل از تولد آدم و حوا ، که دانشمندان اهل سنت ، ابن حجر عسقلانی]3[ از امام حسن عسکری (ع) واو از پدران خود و آنها از جابربن عبداله و او از پیامبر (ص) نقل می کند که آدم و حوا وقتی در بهشت بودند نور وجود حضرت زهرا را دیدند و خداوند به آن دو فرمود : نور ایشان دو هزار سال قبل از خلقت شما آفریده شده بود . ب) ازدواج حضرت فاطمه به امر خداوند که در منابع اهل سنت روایات زیادی از بزرگانی همچون امام علی (ع) ، عبداله بن مسعود ، عمربن خطاب، بلال بن حمامه در این خصوص نقل شده است ج) اولاد حضرت فاطمه ، او در عالم بشریت تنها کسی است که اولادش، ذریه پیامبر هسنند. در روایت عاصم به بهدله آمده است : در مجلسی ، حجاج ذریه بودن امام حسین (ع)  را برای پیامبر انکار کرد. اما یحیی بن یعمر او را ذریه حضرت دانست و پس از تهدید حجاج ، برای اثبات آن به آیات 84 و 85 سوره انعام استشهاد کرد که خداوند حضرت عیسی را از ذریه آدم معرفی کرده ، در حالی که حضرت عیسی پدر نداشت و از طرف مادر خود حضرت مریم به آدم می رسد. د) غضب فاطمه (س) غضب خدا و رضای او رضای خدا ، پیامبر خدا (ص) فرمود: یا فاطمه ، ان الله یعضب لغضبک ویرضی لرضاک، ای فاطمه بی شک خداوند از غضب تو غضبناک و از رضای تو راضی می شود. ھ ) حضرت فاطمه در محشر ، در منابع اهل سنت ]4[ ، روایات مختلفی از بزرگان ، همچون امام علی (ع) ، عایشه ، ابوسعید ابوهریره ، ابوایوب و دیگران نقل شده که پیامبر گرامی اسلام فرمود: اهل محشر به دستور خداوند ، چشمان خود را می بندند تا حضرت فاطمه (س) از صحرای محشر عبور کند.

2-     گسترش علم و بصیرت

حضرت زهرا (س) با آن مقام و منزلت علمی همواره به دنبال گسترش علم و آگاهی و بصیرت مردم بودند ، نمونه های مستندی وجود دارد که بهترین گواه بر گسترش توانمند علم و فرهنگ وآگاهی و بصیرت توسط ایشان در سطح جامعه بوده است ]5[ . پیگیری آموزش و پرورش و دعوت جامعه به تفکر و اندیشه ورزی و دانش افزایی و آگاهی بخشی ، توسعه روحیه علمی در محیط خانه و خانواده ، امداد رسانی فکری و فرهنگی به جامعه اسلامی ، مبارزه علمی با دشمنان اسلام و قرآن و توسعه جدی فرهنگ پرسش گری و پاسخگویی از جمله این نمونه ها می باشد . ایشان همگام با نهضت علمی و فرهنگی رسول خدا در جهت توسعه فرهنگ علم آموزی و پرورش دینی جامعه گام برداشته اند و الگوی عملی و رفتاری ایده آل های مکتب اسلام و قرآن در مقام عمل شده اند ، تربیت فرزندان دانشمند و پرورش شاگردان زبده و تشویق و مدح علم آموزان و معلمین و تشکیل کلاس درس و تعلیم در خانه و پاسخگویی به سوالات مردم و شرکت در مباحثات دینی و تدوین صحیفه فاطمه به عنوان پشتوانه علمی ائمه طاهرین و انشاء خطبه های گوناگون و دعاهای تربیتی و اشعار جذاب و تبین روایات نبوی و علوی (ع) نشانه های بارز این همگامی است .

3-     ارتقاء سطح اخلاق و روابط انسانی

حضرت فاطمه (س) بر مشکلات موجود در جوامع انسانی واقف و آگاه بودند و آسیب ها و تهدیدهایی که سلامت فرهنگی ، سیاسی و اجتماعی یک جامعه را بر هم می زد را بخوبی می شناختند . ایشان ریشه اختلاف ، تفرقه ، جدایی و نفاق را در غلبه دنیا پرستی و هوا و هوس خواهی انسان های بی ایمان می دانست و با میدان یابی آنها در جامعه که موجب از بین رفتن وحدت و انسجام و به خطر افتادن سرنوشت جامعه اسلامی می شود مبارزه مستمر داشت . یکی از روش های جهادی ایشان ارتقاء سطح اخلاق و روابط انسانی در متن جامعه اسلامی بوده ، دعوت های مکرر ایشان به تعهدات اخلاقی و ایمانی ، تقویت قدرت اراده و تصمیم گیری و به موقع عمل نمودن ، تقویت روحیه دفاع از ارزش های اسلامی ونفی ارزش های جاهلی ، مبارزه با خرافات ، دل جویی از مصیبت زدگان ، تواضع دربرابر مردم و تلاش برای رفع محرومیت های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و سالم سازی روابط خانوادگی آنها کمک شایانی به پیوستگی اعضاء جامعه اسلامی و حل اختلافات و حفظ نظام اسلامی داشت . بسیاری از سخنان حضرت فاطمه بخوبی نمایانگر بصیرت اخلاقی ایشان برای جامعه می باشد که از آن جمله : بشرفی وجه المومن یوجب لصاحبه الجنه ، خوش رویی و معاشرت مناسب در برابر مومن بهشت است . خیارکم الینکم مناکبه واکر مهم لنسلئهم ، بهترین شما کسی است که در برخورد با مردم نرم تر و مهربان تر باشد . از سخنان دیگر ایشان : اگر روزه ، زبان و گوش و چشم و دست و پای روزه دار را از ارتکاب اعمال ناپسند دور نکند روزه به چه دردش می خورد.

4-     جلوه هایی از حمایت سیاسی از ولایت

ایشان درمعرفی جایگاه امامت و ولایت و ارزش آن به مردم هشدار می دهند آنجا که می فرمایند : فجعل الله اطاعتنا نظاما للمله و اما متنا للفرقه ، خداوند اطاعت از ما اهل بیت (ع) را سبب بر قراری نظام اجتماعی در امت اسلامی ، و امامت و رهبری ما را عامل وحدت و در امان ماندن از تفرقه ها قرار داده است ]6[. در شأن امام زمانشان (ع) می فرماید: پیامبر (ص) و امام علی (ع) دو پدر امت اسلامند . کجی ها را راست و انحرافات را اصلاح می نمایند . اگر مردم آنها را اطاعت کنند از عذاب جاویدان نجاتشان می دهند و اگر همراه و یاور شان باشند نعمت های همیشگی خداوندی را ارزانی شان می دارند و در تبین منزلت امام می فرمایند: مثل الامام مثل الکعبه اذتوتی ولاتاتی ،  مثل امام همانند کعبه است که مردم به سوی او می آیند و او به سوی مردم نمی رود و در نهایت به مردم هشدار می دهند که : علی (ع) امامی ربانی و الهی و هیکلی نورانی و مرکز توجه همه عارفان و خدا پرستان و از خاندان پاک و گوینده حق و محور اصلی امامت است . در دفاع عملی از امام (ع) است که اقدام به ایراد خطبه در مسجد می نمایند و از فدک بعنوان الگوی نماوین غضب برای احقاق حق و اثبات تحریف حتی در احکام و آیات الهی یاد می کنند و با استنادات قرآنی و استدلال های فقهی ،حقوقی نقاط انحراف را مشخص می فرمایند .

5-     امداد علمی و فرهنگی جوانان و مبارزه با اندیشه های انحرافی

یکی از لازم ترین مشارکت ها ، مشاوره ها و معاونت ها در یک جامعه دینی ، مشارکت مشاوره و معاونت فکری ، فرهنگی و نجات دادن افکار نوفکران و تقویت اندیشه جوانان و نوجوانان در مباحث دینی در برابر دشمنان فکر و اندیشه اسلامی و قرآنی است . از بالاترین رسالت های افراد فکور و استعدادهای درخشان ورود به عرصه ی دفاع از دین واصول و فروع آن و تثبیت و ریشه دار نمودن خردمندی دینی و آموزشی طریقه ی صحیح و منطقی دفاع از دین به جوانان است ]7[ . تلاش حضرت فاطمه (س) امداد رسانی علمی و فرهنگی به مردم خصوصاً جوانان بود تا آنها در دام القائات و شبهات اخلاقی ، اعتقادی و سیاسی گرفتار نیایند. برای فاطمه زهرا(س) نوع فکر مردم و نگرش آنان به دین و از طرفی رد بدعت ها و دفاع از اسلام ناب بسیار مهم بود. او هنگامی که در مقام انذار و هشدار باش مردم بر آمد آنچه او را رنج می داد تغییر فکر مردم پس از رسول خدا (ص) و ارتداد آنها از نظام امامت و ولایت و بدعت گذاری در دین بود. ایشان زیباترین کلمات را در مورد مقام مدافعین فکری و فرهنگی مردم بیان داشته و خود از بارزترین حماسه آفرینان جبهه مبارزه با منحرفین بوده است . از جمله کلمات آن حضرت این سخن است که فرموده اند : همانا شادی فرشتگان در غلبه حرف حق بر حرف باطل بیش از شادی اهل حق است و اندوه و نگرانی شیطان و دوستان شیطان در این شکست بیشتر و شدیدتر از اهل باطل است . یکی از القائات شیطانی و شبهات سیاسی منافقان با توجه به روحیه ی قومیت گرایی و طایفه گرایی مسلمانان و نشر بدعت ها و تحریف های فکری و فرهنگی این بود. که بین صفوف متحد جامعه اسلامی تفرقه بیاندازند و به اهداف شوم خود برسند ولیکن آن حضرت همچون یک دیده بان تیزبین جای پای افکار و دسایس شیطانی منافقان را رصد می کردو با موضع گیری مناسب و انجام سخنرانی و روشن گری آنها را به چالش می کشاند آنهم به گونه ای که تمام هزینه های بکار گرفته دشمنان را بی اثر می نمود و آنها را رسوا می ساخت .

6-     سیمای حضرت فاطمه در آینه ادب

نخستین گویندگانی که اشاراتی مختصر به اهل بیت پیامبر اکرم(ص) دارند کسایی و فردوسی هستند پس از آنها ناصر خسرو می باشد که به طور گسترده به شخصیت آن بانوی نمونه پرداخته است . از نخستین شاعرانی که رسماً مذهب سنی داشتند. و به ابعاد مختلف زندگی حضرت فاطمه (س) پرداختند حکیم سنایی است]8[ . از آنجا که ناصر خسرو ابتدا سنی مذهب بوده و سپس به آیین تشیع گرویده است ، تعصب بیشتری نسبت به مذهب جدید ابراز می کند ، ضمن اینکه با اعتقادات سنی ها نیز کاملاً آشنایی دارد . وابستگی او به خلفای فاطمی مصر بهترین ابزار و دستاویز برای پرداختن به حضرت فاطمه زهرا (س) شده است به گونه ای که نام آن بانوی نمونه ، همسرش ، فرزندانش به یکی از موضوعات بر جسته شعر ناصرخسرو تبدیل شده است . وی خود را فاطمی و حیدری دانسته ، خصم و معاند را ظاهری (در برابر باطنی ) و عُمری خطاب کرده است .

فاطمیم     فاطمیم          فاطمی                                                 تا تو بدری زغم ای ظاهری

لاجرم آن روز به پیش   خدای                                                تو عمری باشی و من حیدری

با توجه به اینکه عایشه نا مادری فاطمه (س) و به تعبیر ناصرخسرو «ماراندر» او بوده است با اشاره ای مضمر و لطیف به زندگی عایشه که نزد اهل سنت ام المومنین است ، ولی به واسطه رفتار نامناسبش با حضرت فاطمه (س) چه در زمان حیات و چه پس از شهادتش نزد شیعیان پایگاه و منزلتی نداردگفته است همان گونه که عایشه با نادختری خود فاطمه (س) خوب نبود تو نیز شایسته است که دشمن این دخت اندر (نادختری) باشی:

فاطمه را عایشه ما را ندر است                                                پس تو مرا شعیت ما را نداری

شیعت ما را ندری ای بد نشان                                                  شاید اگر دشمن دخت اندری

اعتقاد ناصر خسرو به اهل بیت به ویژه حضرت فاطمه (س) بسیار راسخ است ولی در جایگاه یک حکیم سعی بسیار دارد به تعصب خشک متهم نشود بلکه با لاله محکم و مستند سعی در اثبات اعتقادات بر حق خویش دارد.

7- جامعه ایده آل حضرت زهرا(س)

این جامعه دو بعدی و دو سویه است : بعد فرا بشری و فرا مادی وبعد بشری و مادی ، به بیانی دیگر یک سر این جامعه به وجود مطلق حق و کرو بیان گره خورده و سر دیگرش در زمین و ماده ریشه دوانده است . در بعد فرا مادی ، خداوند و فرشتگان قرار دارند و در بعد بشری آن پیامبران اولیای الهی ، صالحان وانسانهای معمولی . جامعه ایده آل حضرت زهرا را نور خدا و زلال آب صافی اسلام تشکیل می دهد و از این نظر با دیگر جامعه های ایده آل شرقی و غربی متفاوت است]9[ . این جامعه در نگاه اول در ناکجا آبادی قرار دارد که در چشمه ساران آن آب پاک دین جاری است و باغ و بستان هایش ، وجود مقدس پیامبر (ص) و اهل بیت ایشان (ع) است ، که از این چشمه ها سیراب شده رشد کرده اند و به بار نشسته اند . با این حال هر کس که سودای رسیدن دارد، می تواند بدان و اصل گردد و از اهالی و سکنه همیشگی آن شود . این جامعه ، جامعه ای است که با رعایت همه اصول و ضوابط آن می تواند وجود خارجی و عینی داشته باشد. دور دست و دیر یاب هم نیست و برای یافتن آن نیازی به سفر به ناکجا آباد حکما و هیچستان نداریم . در جامعه ایده آل حضرت فاطمه (س) که همان شهر اسلام است ، حرکت کمال جویانه انسان به خدا منتهی می شود که کمال مطلق است و از آنجا که کمال پروردگار را نهایت نیست ، انسان می تواند تا بی نهایت به سوی کمال سیر کند و نقطه توقف و پایانی برای او متصور نیست . بنابراین ، در چنین جامعه ای همه چیز هدفمند خواهد بود و هیچ چیز عبث و بیهوده خلق نشده است و هیچ حرکتی نادیده گرفته نمی شود.

نتیجه گیری

به عنوان سخن آخر باید گفت : مدینه فاضله حضرت زهرا(س) که ریشه دردین و تعلیمات دینی و آسمانی دارد از روزگار ایشان تا همیشه هستی جاودان و بدون تغییر باقی خواهد ماند. این جامعه ، جامعه ای است که با رعایت همه اصول و ضوابط آن می تواند وجود خارجی و عینی داشته باشد. در یک کلام معرفی منحرفین وغاصبین در نمادهای مختلف مشی سیاسی حضرت را که همانا دفاع از امامت وولایت برای احقاق امت تا ابدیت است روشن می سازد.

منابع:

]1[ ایازی٬ محمد علی(1386). حضرت فاطمه زهرا(س)و قرآن٬مجله قرآن و حدیث "بینات"٬سال چهاردهم٬شماره 4 :87-78.

]2[ بشوی٬ محمد یعقوب(1386). شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) در قرآن از منظر تفاسیر اهل سنت٬ مجله طلوع٬ سال ششم ٬شماره 21: 144- 115.

]3[ عسقلانی٬ احمد بن حجر. لسان المیزان ٬بیروت٬دارالمعرفه ٬ بی تا ٬ج 3 ٬ ص 345.

]4[ فخر رازی ٬ محمد بن عمر. التفسیر الکبیر٬ بیروت٬  1411 ق.

]5[ ریاحی زمین ٬ زهرا(1386). جامعه آرمانی در کلام حضرت فاطمه(س) ٬ مجله علوم حدیث ٬ سال سیزدهم ٬ شماره 2 ٬  151- 126.

]6[ خز علی ٬ مرضیه(1385). بررسی شیوه سیاسی حضرت زهرا(س) با کاوشی در خطبه فدکیه ٬ مجله صحیفه مبین٬شماره 38 ٬ 86-54.

]7[ علاء الدین٬ محمد رضا(1386). مهندسی فرهنگی در مکتب قرآنی فاطمه زهرا(س) ٬ مجله کوثر ٬  71-62 .

]8[ یوسفی ٬ محمد رضا وعشقی٬ طلیعه(1386). سیمای حضرت فاطمه(س) در اینه شعر حکیم سنایی و ناصر خسرو٬ فصلنامه شیعه شناسی ٬ سال پنجم ٬ شماره  17 ٬  213-195 .

]9[ تاج لنگرودی ٬ مهدی . اخلاق حضرت فاطمه زهرا(س) ٬ ص 65 .

 

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد

مجوز استفاده از قالب مذهبی یاسین براي اين دامنه داده نشده , برای دریافت مجوز قالب بر روی لینک ، ( درخواست مجوز ) کلیک کنید